Επιστροφή στο παντοτινό

ΠΡΙΝ ΜΙΣΟΝ ΑΚΡΙΒΩΣ ΑΙΩΝΑ, ΦΟΙΤΗΤΕΣ ΤΟΥ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΥ
ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΚΟΥ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΤΟΥ
ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ ΔΙΟΡΓΑΝΩΣΑΜΕ
ΜΙΑ ΕΚΔΡΟΜΗ ΣΤΟΝ ΜΥΣΤΡΑ
Είχαμε την τύχη τότε να ακούμε στις αίθουσες της Σόλωνος τον μεγάλο Αναστάσιο Ορλάνδο, μια μυθική μορφή της Ελληνικής Αρχαιολογίας. Καθηγητής συγχρόνως της Βυζαντινής Αρχαιολογίας στο Αθήνησι και της Ρυθμολογίας στο Πολυτεχνείο. Ακαδημαϊκός μαζί με τον Παλαμά, ισόβιος γραμματέας της Αρχαιολογικής Εταιρείας και της Ακαδημίας. Μέγας αναστηλωτής της Παρηγορίτισσας της Άρτας, της Εκατονταπυλιανής, του ναού του Σουνίου, του Ηρώδειου και εκδότης εκτός των άλλων μιας ανεπανάληπτης Αποτύπωσης του Παρθενώνα και της Ακρόπολης των Αθηνών. Αλλά και σπουδαίος δάσκαλος, γλαφυρός, με εξαίσιο χιούμορ και συνάμα απόμακρος, απρόσιτος μ΄ ένα αμυδρό χαμόγελο κούρου. Ήμασταν τότε λίγοι στο Αρχαιολογικό Τμήμα γύρω στους 35-40 στο τρίτο και στο τέταρτο έτος. Το μάθημα γινόταν στην αίθουσα Βορέα, όπου στην είσοδο δέσποζε η αυστηρή προτομή του διακεκριμένου φιλόσοφου μαθητή του Βουντ. Σε ΄κείνη τη μικρή αίθουσα ακούγαμε εκτός από τον Ορλάνδο, τον Μαρινάτο και τον Κοντολέοντα, άλλες δύο μυθικές μορφές της αρχαιολογικής «προϊστορικής» και «κλασικής» ανασκαφικής ιστορίας.

Μεθυσμένοι από τη μύηση του Ορλάνδου στην αρχιτεκτονική και τη Ζωγραφική των Παλαιολόγων στον Μυστρά, οργανώσαμε την εκδρομή με μοναδικό συνοδό εκ μέρους των καθηγητών τον καθηγητή της Αρχαίας Ιστορίας Ιωάννη Παπασταύρου. Ο Παπασταύρου είχε έρθει από τη Θεσσαλονίκη και οι φήμες έλεγαν πως άρχισε την καριέρα του ως γυμναστής και δάσκαλος, πήγε στην Αμερική και γύρισε ιστορικός χρισθείς επί Μεταξά στο Αριστοτέλειο. Μέτριος γραφιάς και τελείως ακατάλληλος για την έδρα. Έψαχνε να βρει τις λέξεις κοιτώντας το κενό.

Προσωπικά τον ανεχόμουν γιατί ήταν πατέρας ενός πράγματι ταλαντούχου και διάσημου διεθνώς βιολοντσελίστα που τον είχα ακούσει να παίζει ως σολίστ στην Κρατική Ορχήστρα στον τότε «Ορφέα» με διευθυντή τον Ανδρέα Παρίδη. Ο Παπασταύρου ήταν πρόθυμος να μας συνοδέψει στις εκδρομές διότι ήταν ορειβάτης, πιθανό κατάλοιπο της γυμναστικής του περιόδου. Ντυνόταν μάλιστα ως αλπινιστής, φορώντας χοντρές άσπρες κάλτσες και τις ειδικές μπότες με τις εσχάρες των ορειβατών, χωρίς πάντοτε αποχρώντα λόγο. Τα πέτσινα πάντως σακάκια του ήταν μια πρόκληση για μας, σε εποχές ένδειας και ακόμη φοιτητές συχνά φορούσαμε μεταποιημένα τα κοστούμια των πατεράδων μας.

Η εκδρομή έγινε με ένα από τα λεωφορεία της εποχής, ας το ονομάσω για να συνεννοηθούμε «πούλμαν». Οι δρόμοι του 1959 ήταν ακόμη μετεμφυλιακοί, χωματόδρομοι, γεμάτοι λακκούβες και επικίνδυνες στροφές. Πρέπει να πω ακόμη πως για τους περισσότερους από τους συμφοιτητές όσοι δεν κατάγονταν από τα μέρη κάτω από το αυλάκι ήταν η πρώτη φορά που περνούσαν τον Ισθμό και η Σπάρτη και ο Μυστράς, όπως και η Ολυμπία ήταν γνωστά μέρη μόνο από τα βιβλία και τις προβολές σλάιντς των πανεπιστημιακών μαθημάτων. Ας μην λησμονείται πως η εφηβεία μας είχε περάσει μέσα από τον Εμφύλιο, όσοι μεγαλώσαμε και πήγαμε στο Γυμνάσιο στην επαρχία, τότε που τα ταξίδια και οι εκδρομές αντιστοιχούσαν με «περιπάτους» κανένα χιλιόμετρο, άντε τρία, από την πόλη μας, πεζή και με το κολατσιό στην πετσέτα. Οι περισσότεροι συμφοιτητές το μόνο ταξίδι που κάναμε έως τα 18-20 ήταν από τον γενέθλιο τόπο μας στην Αθήνα ή στη Θεσσαλονίκη στις δύο τότε Φιλοσοφικές Σχολές, τις διακοπές και τα καλοκαίρια.

Έτσι εκείνη η εκδρομή στον Μυστρά ήταν μια ολόκληρη μυστική τελετή. Μύηση στο ελληνικό τοπίο, Κορινθία, Αρκαδία, Λακωνία. Μύηση στην άλλη Ελλάδα που κυριαρχούσε στην πολιτική ενός αιώνα και βέβαια μύηση στα μνημεία της Ιστορίας.

Πριν απολυθώ από το Γυμνάσιο (Λύκειο τότε δεν υπήρχε) για ένα χρόνο μετείχα στη χορωδία του Δήμου Λαμιέων που διηύθυνε ο πολύς Αινιάν. Ένα από τα τραγούδια του που εκτελούσαμε ήταν «ο Ευρώτας», δύσκολο τραγούδι με πολυφωνικό ύφος. Μαζί με ό,τι η ιστορική ύλη μας είχε φορτίσει περίμενα να αντικρύσω το μυθικό ποτάμι και μόλις το πλησιάσαμε η απογοήτευση ήταν καταθλιπτική, ανάλογη με την απογοήτευση των κατακτητών Ρωμαίων που αφηγείται ο Πολύβιος που κατεβαίνοντας προς τη Σπάρτη για να «προσκυνήσουν» την πόλη που ενέπνευσε τη Δημοκρατία τους αντίκρυσαν έναν ξεροπόταμο με κάτι γυμνά παιδάκια να παίζουν στις όχθες του και γριές γυναίκες να κοπανάνε τα σκουτιά τους, τότε πια το 146 π.Χ. που η Σπάρτη είχε καταντήσει μετά τις πολεμικές αφαιμάξεις ένα λασποχώρι.

Ο Μυστράς όμως καθώς ανηφορίσαμε με τα πόδια πλέον τα πρανή του βουνού, αυτή η απέραντη νεκρόπολη με τις δεκάδες εκκλησίες, ήταν μια πραγματική εμπειρία. Έβλεπες να ξεπηδάει από παντού η Ιστορία. Έβλεπες τα ερείπια και αντιλαμβανόσουν την αρχαία αίγλη και το ακμαίο φρόνημα. Είχες κάθε στιγμή την εντύπωση πως από τα χορταριασμένα ανοιξιάτικα μονοπάτια θα ξεπρόβαλλε κάποια Παλαιολογίνα με τις βάγιες της και πίσω τους βλοσυρός αλλά νηφάλιος ο Πλήθων ο Γεμιστός.

Ανεβήκαμε στα ερειπωμένα σκαλοπάτια και κοιτάξαμε κατά τον κάμπο μέσα από τα χαίνοντα αψιδωτά παράθυρα. Μπήκαμε στην Παντάνασσα σιωπηλοί. Κάτι αδιόρατο σού επέβαλλε τον σεβασμό και την ταπείνωση. Και την απορία συνάμα. Ένας λαός και μια ηγεσία που διαισθάνεται πως έρχεται δριμύ το τέλος. Είναι γι΄ αυτό που υψώνει τεμένη κράζοντας την εξ ύψους βοήθεια ή ήταν η αλαζονεία της εξουσίας και της χλιδής που ύψωνε δοξολογία στο Θείο για την εύνοιά του και την ευμάρειά του;

Από την άλλη πλευρά το «μάθημα» μας δίδασκε πως η τέχνη των Παλαιολόγων ήταν τέχνη ακμής. Αλλά πόσο συχνά η τέχνη της ακμής δεν είναι και τέχνη ιστορικής τύφλας. Για κοιτάξτε τη δική μας, στις μέρες που περνάμε;

Εκείνη η εκδρομή στον Μυστρά ήταν μια ολόκληρη μυστική τελετή