Κόντρα στα ταμπού

Είναι μια από τις πιο ιδιαίτερες φωνές της Αργεντινής αλλά δεν αναγνωρίζει ως δάσκαλό του τον Μπόρχες, ούτε τον Σάμπατο ούτε τον Κορτάσαρ: ο Εδγάρδο Κοζαρίνσκι· ένας μάστορας της μικρής φόρμας που ξεκίνησε την καριέρα του το ΄70 λάμποντας ως κινηματογραφιστής, και δηλώνει μαθητής του Χένρι Τζέιμς. Ο κόσμος του είναι οι κρυμμένες ή μισοειπωμένες ιστορίες, με αναφορές σε μυθικά ονόματα, μελωδίες ή τόπους, με τη μελαγχολία του τάνγκο, και την εξωτική ατμόσφαιρα που φαίνεται σαγηνευτική από μακριά αλλά αποκαλύπτεται απατηλή από κοντά. Έτσι και το καινούργιο του βιβλίο, ο Μολδαβός σωματέμπορος (Πάπυρος, μτφ. Αλίκη Βασώνη), μυθιστόρημα τόσο σύντομο όσο και πυκνό που φέρνει στην επιφάνεια ένα από τα ταμπού της Αργεντινής: το τρομερό σύστημα διακίνησης εβραϊκής λευκής σάρκας, που είχε πρωτοφανή εξάπλωση στις αρχές του 20ού αιώνα με την ανοχή της εβραϊκής κοινότητας και την προστασία της διεφθαρμένης αργεντινής αστυνομίας και δικαιοσύνης. Όμως ο Κοζαρίνσκι δεν παρουσιάζει εδώ ένα «μυθιστόρημα ντοκουμέντων» ούτε κάνει μάθημα ιστορίας, αλλά… ανασκάπτει το πρόσφατο (θαμμένο) παρελθόν το οποίο ποτέ δεν θα αποτελέσει ιστορία. Και δίνοντας πνοή σε τεκμήρια και μαρτυρίες, συνδυάζοντας την πραγματικότητα με τη μυθοπλασία, κτίζει έναν αλλόκοτο κόσμο με ολοζώντανους χαρακτήρες που διηγούνται αλλιώς, με τον πιο ερεθιστικό λογοτεχνικά τρόπο, το χρονικό- και τα παρεπόμενα- της εβραϊκής μετανάστευσης στην Αργεντινή.

Πράγματι, το 1891, η κυβέρνηση της χώρας πούλησε τεράστιες εκτάσεις γης στον βαρόνο Μορίς ντε Χιρς, ο οποίος έκτισε εκεί αποικίες για τους διωκόμενους Εβραίους της Ανατολικής Ευρώπης, προσφέροντάς τους ευκαιρίες για δουλειά αλλά και ανοίγοντας τους δρόμους της εκμετάλλευσής τους. Σύντομα αυτή η νέα Σιών αποκτά μια κορυφαία γίντις θεατρική σκηνή αλλά και μια αποδοτική αλυσίδα πορνείων που ελέγχονται από μια εβραϊκή μαφία: τη Ζβι Μιγκντάλ. Το 1929, παραμονές της διάλυσής της, η σκοτεινή αυτή οργάνωση διαθέτει 2.000 «σπίτια» και 30.000 κορίτσια-μετανάστριες από τη Ρωσία, την Πολωνία κ.α. φυλακισμένες σε ψευτο-γάμους με τους νταβατζήδες τους, οι οποίοι αγοράζουν τη σιωπή των αρχών και εκμεταλλεύονται την υποκρισία των ευυπόληπτων Εβραίων που προκειμένου να ενσωματωθούν καλύτερα στη νέα τους πατρίδα διαγράφουν τους παρίες της κοινότητας. Κάτι μας θυμίζει αυτό, και ο συγγραφέας το σχολιάζει. Στις τελευταίες σελίδες, η δράση μεταφέρεται στη σημερινή Δυτική Ευρώπη, όπου σήμερα ανθεί η διακίνηση ανήλικων κοριτσιών από τα Βαλκάνια, και όπου οι Λατινοαμερικανοί μεταναστεύουν μετά το ΄60 προκειμένου να διορθώσουν το παρελθόν τους διαμορφώνοντας καινούργια ταυτότητα…

Ο «Μολδαβός σωματέμπορος» είναι μια ιστορία μέσα στην ιστορία. Μια ανάλαφρη μουσική κωμωδία του λαϊκού γίντις ρεπερτορίου των φτωχών μεταναστευτικών τάξεων, που θόλωσε την αλήθεια σε μια εποχή που τα εξαπατημένα κορίτσια και οι προαγωγοί τους αντιμετωπίζονταν σαν αποδιοπομπαίοι τράγοι τόσο από τη χριστιανική όσο και από την εβραϊκή κοινότητα της Αργεντινής. Γραμμένη από έναν επαγγελματία προξενητή, μιλούσε για έναν ευαίσθητο νταβατζή ο οποίος επωμίστηκε το έγκλημα μιας πόρνης που πήγε να σκοτώσει την τσατσά της. Το χειρόγραφό της φθάνει στα χέρια του αφηγητή και τον κεντρίζει να σκαλίσει την υπόθεση. Έτσι αρχίζουν να αναδύονται μπροστά στα μάτια του αναγνώστη αποσπασματικές πληροφορίες για τα πρόσωπα του δράματος. Πληροφορίες βασισμένες σε αληθινά γεγονότα, τα οποία ο αφηγητής ανασυνθέτει με τη σειρά του σε μια σπονδυλωτή ιστορία που διαδραματίζεται από το 1930 ώς το 2000, με αταίριαστα ζευγαρώματα, απρόσμενες αποκαλύψεις, άβολες συμπτώσεις, μυστικές διασυνδέσεις. Πρωταγωνιστές: ο προξενητής, η μετανάστρια που προσάραξε σε μπουρδέλο, ο μπαντονεονίστας που την αγάπησε, η τραγουδίστρια που τον τύλιξε σε μια μίζερη καριέρα, ο γιος τους που ξέφυγε στο Παρίσι, έγινε στέλεχος δισκογραφικής εταιρείας κι έσωσε μια ανήλικη πόρνη καταλήγοντας στη φυλακή με ψεύτικες κατηγορίες… Τι μένει τελικά από αυτούς τους ανθρώπους που πουλάνε τον εαυτό τους;

«Η πορνεία είναι μια μεταφορά», λέει ο Εδγάρδο Κοζαρίνσκι. «Ο καθένας που υποχρεώνεται να υποκύψει στον νόμο της αγοράς- και οι συγγραφείς φυσικά- εκπορνεύεται. Ο τρόπος με τον οποίο πουλάει κανείς τον χρόνο του, την ενέργειά του, τις ικανότητές του, οδηγεί σε μια εκπόρνευση του εαυτού του. Κι όσο μεγαλώνεις τόσο συνειδητοποιείς βαθύτερα την τραγικότητα του γεγονότος». Αυτός είναι και ο πυρήνας του Μολδαβού σωματέμπορου όπου ο συγγραφέας- 65άρης όταν το έγραφε- αναστοχάζεται παράλληλα το θέμα του και τους τρόπους του· το εμπόριο της λευκής σάρκας και την καλλιτεχνική αξιοποίησή του· τις επαίσχυντες προδοσίες των Εβραίων μεταναστών και τη συγκάλυψη ή εξιδανίκευσή τους μέσω της τέχνης. Γεννημένος το 1939 στο Μπουένος Άιρες, με παππούδες από το Κίεβο και την Οδησσό που δούλεψαν αγρότες στον Χιρς, ο Κοζαρίνσκι σπούδασε Λογοτεχνία στο πανεπιστήμιο αλλά δοκιμάστηκε πρώτα στο σινεμά, σκηνοθετώντας δραματοποιημένα ντοκιμαντέρ και πορτρέτα που τάραξαν τα νερά («Το βιολί του Ρότσιλντ» κ.ά.). Όταν επανήλθε στην εξουσία ο Περόν, εγκαταστάθηκε στο Παρίσι (1973) και το 1985 μεταπήδησε με επιτυχία στη λογοτεχνία όπου καθιερώθηκε με την ιδιαιτερότητα της γραφής του (οι διθύραμβοι της Σούζαν Σόνταγκ είναι χαρακτηριστικοί). Σήμερα, λειτουργώντας σαν αρχαιολόγος, παρουσιάζει την ιστορία του σαν μια σειρά από αποκαλύψεις που η καθεμιά τους προτείνει κι από μια τελική αλήθεια- όπως σχολιάζει και ο ομότεχνός του Αλμπέρτο Μανγέλ στο επίμετρο. Κλείνοντας αφήνει ωστόσο το τέλος μετέωρο περιμένοντας την ερμηνεία του αναγνώστη.