Ο ωραίος νουάρ Δούναβης

Σύμφωνα με την κυρίαρχη εκδοχή, ο όρος «νουάρ λογοτεχνία» (όπως και «νουάρ ταινία») αναφέρεται σε αστυνομικά έργα όπου κυριαρχεί η απειλητική αβεβαιότητα του σκοταδιού, τόσο κυριολεκτικά, με σκηνές που διαδραματίζονται κυρίως σε νυχτερινά αστικά τοπία και μισοσκότεινους εσωτερικούς χώρους, όσο και μεταφορικά, με την ηθική αμφισημία που διαπνέει αυτές τις ιστορίες. Η σκοτεινή αβεβαιότητα επεκτείνεται και στον ίδιο τον κεντρικό ήρωα, που δεν είναι ένας κλασικός ντετέκτιβ, γιατί στο πρόσωπό του εναλλάσσονται ή μάλλον συνενώνονται οι ρόλοι του διώκτη και του κυνηγημένου, του ερευνητή και του εξεταζόμενου, του αθώου και του ένοχου.

Μπορεί αυτός ο ορισμός να αμφισβητείται από μερικούς, αλλά ευστοχεί τουλάχιστον από μία άποψη: τονίζει κάτι που αποτελεί την κύρια πηγή γοητείας των νουάρ ιστοριών και που δεν είναι άλλο από την ατμόσφαιρά τους. Η πλοκή σ΄ αυτά τα «αστυνομικά» έργα δεν έχει τόσο μεγάλη σημασία, μπορεί μάλιστα να είναι υποτυπώδης ή τετριμμένη, οι χαρακτήρες τους μπορεί να είναι σκιώδεις και χωρίς ιδιαίτερο ενδιαφέρον, αυτοί καθαυτοί. Η ατμόσφαιρα όμως είναι καθηλωτική και τα λέει όλα. Οι σκοτεινές σιλουέτες των κτηρίων, τα υποφωτισμένα καφέ και μπαρ, οι σελαγισμοί μακρινών φώτων πάνω στη μαύρη άσφαλτο, τα πρόσωπα που το ένα μισό τους καταυγάζεται από το φως μιας λάμπας ή ενός φακού και το άλλο μισό είναι βυθισμένο στο σκοτάδι, τέτοια στοιχεία δίνουν τον τόνο σε μια εξπρεσιονιστική ποιητική σύνθεση έμφορτη με υπαινιγμούς.

Αλλά τι είδους υπαινιγμούς; Γιατί μας μαγνητίζει η νουάρ ατμόσφαιρα; Μήπως επειδή κάνει τη σύγχρονη μεγαλούπολη συμβολικό τοπίο του διχασμένου εαυτού μας, επειδή προβάλλει τη δισυπόστατη μορφή του Τζέκιλ-Χάιντ σε ολόκληρο το αστικό σκηνικό; Πιθανώς. Αυτή όμως θα ήταν μόνο μία συνιστώσα της μαγικής έλξης της, η πιο δυσοίωνη και ερεβώδης. Γιατί υπάρχει και μια άλλη φωνή που μας μιλάει μέσα από τα σκοτάδια της νουάρ ατμόσφαιρας, μια φωνή πιο μακρινή αλλά και πιο απαλή, πιο οικεία αλλά πιο αινιγματική. Είναι η ηχώ μιας ακαθόριστης ανάμνησης, διαθλασμένη μέσα από στοιβάδες κατοπινών βιωμάτων. Είναι η φωνή της πόλης στη διαχρονία της ύπαρξής της.

Πράγματι, η ιδιαίτερη σαγήνη του νουάρ απορρέει από την ένταση ανάμεσα στη συμπαγή, τραχιά και πιεστική παρουσία ενός μετέωρου τώρα και τα αλλεπάλληλα στρώματα μιας περασμένης ζωής, που έχουν αφήσει ίχνη στον καμβά της πόλης και κινητοποιούν ολοένα τη μνήμη του ήρωα, μαζί της και ένα μελαγχολικό αίσθημα απώλειας. Οι αμερικανικές νουάρ ταινίες της δεκαετίας του 1940, που σημαδεύουν την απαρχή του είδους τόσο στον κινηματογράφο όσο και στη λογοτεχνία, γεννήθηκαν όταν οι αμερικανικές μεγαλουπόλεις είχαν πια απομακρυνθεί από το ηρωικό παρελθόν των pioneers, των σκαπανέων, όταν δηλαδή είχαν αποκτήσει ιστορία. Τον όρο «νουάρ» όμως τον επινόησαν Ευρωπαίοι, συγκεκριμένα Γάλλοι. Αυτοί ήταν σε θέση να συνειδητοποιήσουν πιο άμεσα την ιδιαιτερότητα της καινούργιας μορφής. Απλούστατα, επειδή οι ευρωπαϊκές μεγαλουπόλεις έχουν πολύ μακρότερη ιστορία και πολύ περισσότερες αντηχήσεις του παρελθόντος στη σημερινή ζωή τους.

Ο Κώστας Καλφόπουλος όμως δύσκολα θα μπορούσε να τοποθετήσει τη δράση της νουάρ νουβέλας του σε μια ευρωπαϊκή πόλη όπως η Αθήνα, γιατί, το έχουμε πει επανειλημμένα, η πόλη αυτή, παρά την τρισχιλιετή ιστορία της, είναι σχεδόν ολότελα αποκομμένη από την ιστορική της παράδοση. Έτσι, διαλέγει- προσφυέστατα- τη Βουδαπέστη, στην καρδιά της Μεσευρώπης και της αλλοτινής Αυστροουγγαρίας, μια πρωτεύουσα γεμάτη μνήμες από τον ανήσυχο πνευματικό βίο της ύστερης αυτοκρατορίας των Αψβούργων, με την οικουμενική απήχηση και την παρακμιακή γοητεία του, μια πόλη που γνώρισε μέσα σε λιγότερο από έναν αιώνα πολλές και ακραίες εναλλαγές πολιτειακών μορφών, τέλος μια πόλη διχοτομημένη από τον Δούναβη, με διφυή σύνθεση (η παλαιική Βούδα, η μοντέρνα Πέστη), σαν την ίδια την ατμόσφαιρα των νουάρ έργων. Η επιλογή είναι εύλογη και για έναν πιο προσωπικό λόγο: ο Κώστας Καλφόπουλος, γεννημένος το 1956 στον Πειραιά, έχει στενούς δεσμούς με την κεντροευρωπαϊκή κουλτούρα. Σπούδασε κοινωνιολογία στη Γερμανία και είναι αθλητικός ανταποκριτής (αυτή η σύζευξη με διεγείρει!) της μεγαλύτερης και πιο έγκυρης εφημερίδας της Ελβετίας, της Νeue Ζ rcher Ζeitung. Η δοκιμιακού χαρακτήρα αρθρογραφία του στην Καθημερινή σήμερα, στην Εποχή λίγο παλιότερα μαρτυρεί ένα πολύ καλλιεργημένο πνεύμα με μεγάλη γκάμα ενδιαφερόντων και ανεξάρτητη, συνδυαστική σκέψη. Η νουβέλα του, πρώτο λογοτεχνικό εγχεί ρημά του, το επιβεβαιώνει στο ακέραιο.

Ο ήρωας της νουβέλας είναι ένας νεαρός Έλληνας δημοσιογράφος, που έχει ζήσει παλιότερα στη Βουδαπέστη για ένα διάστημα, συγκεντρώνοντας υλικό για μια εργασία γύρω από τους πρόσφυγες του Εμφυλίου. Τώρα ξαναπηγαίνει εκεί για ένα επαγγελματικό συνέδριο. Είναι Αύγουστος του 1989, η χώρα, όπως και ολόκληρη η Ανατολική Ευρώπη, ζει τους τελευταίους μήνες κομμουνισμού και ήδη έχουν αρχίσει να δρομολογούνται οι εξελίξεις που θα οδηγήσουν στην κατάρρευση του καθεστώτος. Σ΄ ένα καφέ της πόλης με το όνομα «Καφέ Λούκατς» πλησιάζει τον ήρωα μια αινιγματική, αρχοντική γυναίκα με έντονο ερωτισμό, παρά τα εξήντα χρόνια της. Τον καλεί στο σπίτι της και ο νεαρός δημοσιογράφος περνάει εκεί μαζί της μια αξέχαστη νύχτα, μέσα σ΄ ένα παραμυθένια αισθησιακό σκηνικό. Αυτή η πρώτη συνάντησή τους θα είναι και η τελευταία. Αλλά θα σημάνει γι΄ αυτόν την αρχή μιας απίθανης περιπέτειας, με τρεις φόνους, τον ίδιο να κινδυνεύει διαρκώς και στο επίκεντρο ένα μυστήριο που δείχνει πως θα βρει τη λύση του με μια επίσκεψη στην κοντινή Βιέννη, αλλά δεν θα διαλευκανθεί πραγματικά ούτε εκεί και στο τέλος ο ήρωας θα μείνει μόνο με εικασίες και απορίες.

Οι εισαγωγικές σελίδες του αφηγήματος υποβάλλουν αμέσως τη διάθεση που θα το συνοδέψει και θα το χρωματίσει σε ολόκληρη τη διαδρομή του: αργός, μακροπερίοδος, κυματιστός λόγος, σαν αναπόληση, ενατένιση και προετοιμασία για επιστροφή σ΄ έναν τόπο μνήμης. Το δράμα, άλλωστε, στο οποίο θα βρεθεί μπλεγμένος ο δημοσιογράφος φαίνεται πως έχει να κάνει τελικά με τον αγώνα της μνήμης ενάντια στη λήθη, μια λήθη που θέλουν να επιβάλουν στυγνές πολιτικές σκοπιμότητες και ανίερες συναλλαγές. Η επιλογή της ιστορικής στιγμής, στο κατώφλι μιας μεγάλης ανατροπής, με όλη τη ρευστότητα και αβεβαιότητα που κάτι τέτοιο συνεπάγεται, είναι ένα εξαιρετικό εύρημα και συμβάλλει τα μέγιστα στον σχηματισμό της γεμάτης σκοτεινούς ιριδισμούς ατμόσφαιρας όπου ξετυλίγεται η περιπέτεια του ήρωα. Το πορτρέτο της μεταιχμιακής Βουδαπέστης που φιλοτεχνεί ο Καλφόπουλος με τα «νουάρ» χρώματά του είναι έξοχο και φαντάζομαι πως θα ενθουσίαζε έναν Κλάουντιο Μάγκρις.

Σε όλη τη διάρκεια του ταξιδιού του ήρωα, οι προσωπικές μνήμες του συναντούν την κεντροευρωπαϊκή πολιτισμική παράδοση (μουσική, λογοτεχνία, φιλοσοφία, κινηματογράφος) και ενεργοποιούνται από αυτή, με τρόπο πολύ ασυνήθιστο στην ελληνική πεζογραφία. Από την άλλη, οι παραλληλισμοί που κάνει ο ίδιος ανάμεσα σ΄ αυτά που του συμβαίνουν και σε διάφορες νουάρ ταινίες ή μυθιστορήματα έχουν κάτι το περιπαικτικό, σαν να δηλώνει ο πρωταγωνιστής πως δεν είναι παρά η σκιά φανταστικών χαρακτήρων από έργα που έχουν επηρεάσει τον ίδιο (ή τον συγγραφέα). Βρήκα αυτό το κλείσιμο του ματιού περιττό και κάπως ενοχλητικό. Θα μπορούσε κανείς, επίσης, να παρατηρήσει ότι η βραδιά με την αισθησιακή κυρία μοιάζει βγαλμένη περισσότερο από τις Αραβικές νύχτες παρά από την εντελώς διαφορετικού είδους μαγική ατμόσφαιρα της Μεσευρώπης ή από τον σκληρό κόσμο του νουάρ. Τέλος, οι συναντήσεις του ήρωα με διάφορα πρόσωπα-κλειδιά της ιστορίας μένουν ξεκάρφωτες και δεν δένουν καλά με τον μύθο. Ωστόσο, είπαμε ήδη ότι το κύριο προσόν του νουάρ δεν είναι η πλοκή του, αλλά η ατμόσφαιρά του και όσα αυτή υποσημαίνει. Και, με αυτή την έννοια, ο Καλφόπουλος τα κατάφερε περίφημα. Έδωσε μια γνήσια νουάρ νουβέλα, πρωτότυπη όχι μόνο για τα ελληνικά, αλλά ενδεχομένως και για τα διεθνή δεδομένα, γιατί αντικατέστησε τη συνηθισμένη τραχύτητα και ακατέργαστη αισθησιαρχία του είδους με μια πιο εκλεπτυσμένη προσέγγιση, που προβάλλει το θέμα της στην προοπτική ενός βαθύτερου πολιτισμικού τοπίου και ενός σφαιρικότερου προβληματισμού.

Κώστας Καλφόπουλος

ΚΑΦΕ ΛΟΥΚΑΤΣ BUDΑΡΕSΤ ΝΟΙR

ΕΚΔ. ΑΓΡΑ, ΑΘΗΝΑ 2008 ΣΕΛ. 124,
ΤΙΜΗ: 11 ΕΥΡΩ