Τα δάκρυα των πραγμάτων

ΠΡΙΝ ΑΠΟ ΠΟΛΛΑ ΠΟΛΛΑ ΧΡΟΝΙΑ, ΕΚΕΙ ΣΤΗ
ΓΩΝΙΑ ΣΟΛΩΝΟΣ ΚΑΙ ΖΩΟΔΟΧΟΥ ΠΗΓΗΣ,
ΑΛΛΕΣ ΕΠΟΧΕΣ, ΑΛΛΟΙ ΧΡΟΝΟΙ, ΑΛΛΟΙ ΡΥΘΜΟΙ,
ΣΤΑΘΜΕΥΕ ΤΙΣ ΑΠΟΓΕΥΜΑΤΙΝΕΣ ΩΡΕΣ
ΜΕ ΤΟΝ ΠΑΓΚΟ ΤΟΥ ΜΕ ΤΙΣ ΡΟΔΕΣ Ο ΓΕΡΑΣΙΜΟΣ,
Ο ΠΑΛΑΙΟΒΙΒΛΙΟΠΩΛΗΣ
Ήταν τις ώρες που σχόλαγαν τα φροντιστήρια και κατέβαιναν παρέες παρέες τα παιδιά από το Γαλλικό Ινστιτούτο και την Ελληνοαμερικανική Ένωση. Ο Γεράσιμος πούλαγε βιβλία, και χρησιμοποιημένα, αλλά και άκοπα από διαλυμένα βιβλιοπωλεία ή εκδοτικούς οίκους που είχαν κλείσει. Από εκείνον γέμισα τη βιβλιοθήκη μου με σπάνιες και τότε ποιητικές συλλογές, τη Λησμονημένη του Σαχτούρη, την Ευθύτητα οδών του Αλεξάνδρου, τη Φούγκα του Κακναβάτου, Άθω Δημουλά, Δάλλα, Βακαλό, Δεκαβάλλε κ.ά. Ανάμεσα στα πεζά που θησαύρισα ήταν και ο Πεθαμένος και η Ανάστασι του Πεντζίκη και η Πραγματογνωσία του. Σ΄ αυτήν την τελευταία θέλω να σταθώ, γιατί νομίζω δεν ξαναεκδόθηκε. Το πρωτοποριακό αυτό για τα ελληνικά λογοτεχνικά πράγματα κείμενο είναι μια άκρως λεπτομερειακή καταγραφή του περιεχομένου μιας παλιάς κασέλας ξεχασμένης σε μια αποθήκη.

Το κείμενο είναι σαφώς αυτοαναφορικό και τα αντικείμενα που καταγράφονται αναφέρονται στην οικογενειακή ζωή και κυρίως στην παιδική, εφηβική ζωή του συγγραφέα. Μέσα στην παλιά κασέλα ανάκατα υπάρχουν επιστολές γονέων, συγγενών και φίλων, αγγελτήρια θανάτου, εισιτήρια τρένων και θεάτρου, κουφέτα από γάμους και βαπτίσια, τετράδια μαθητικά, έλεγχοι βαθμολογίας, καρτ-ποστάλ από ευρωπαϊκές πρωτεύουσες, τηλεγραφήματα, καρτ βιζίτ δικηγόρων, δικαστών, επαγγελματιών, εμπόρων κ.λπ., παιδικά μηχανικά παιχνίδια, μολυβένια στρατιωτάκια, τραπουλόχαρτα, σπιρτοκούτια, πακέτα τσιγάρων, διάφορα χαρτιά περιτυλίγματος, όπως και σπάγκοι και κορδέλες, σπασμένα καθρεφτάκια, ημερολόγια τοίχου, κούκλες και κουκλόσπιτα, τρίγωνα για τα κάλαντα.

Καταγράφω από μνήμης και πιθανόν να προσθέτω αντικείμενα ή να παραλείπω, αφού ο καθένας από μας θα μπορούσε αναμοχλεύοντας στη «Σκόνη του Χρόνου» να αναδύσει από τα ξεχασμένα του βίου πράγματα παρακλητικά (όπως θα έλεγε ο Πλάτων) της μνήμης και κατ΄ επέκταση και της φαντασίας. Γιατί κάθε ξεχασμένο αντικείμενο που έχει κάποτε διαδραματίσει έναν ρόλο στη ζωή μας ξανάρχεται στο κατώφλι της μνήμης, συχνά φορτισμένο με συναισθήματα που ο καιρός είναι δυνατόν να τα έχει αλλοιώσει.

Η στρατηγική μάλιστα του Πεντζίκη ήταν σχεδόν διαβολική, γιατί αυτονομώντας το ξεχασμένο αντικείμενο από τον σωρό, το άφηνε έρμαιο όχι μόνο της δικής του αλλά και της μνήμης του αναγνώστη, γιατί καθένας από τους αναγνώστες θα μπορούσε να κατέχει και να έχει ξεχαστεί κάποιο ανάλογο αναμνηστικό.

Έτσι άρχιζε να λειτουργεί μια υπόγεια συνωμοσία ανάμεσα στον συγγραφέα και τον αναγνώστη, να δημιουργείται η πιθανότητα να έχουν κάποτε στο παρελθόν κάπου συναντηθεί, σ΄ έναν γάμο, σ΄ ένα θέατρο, να έχουν ακούσει το ίδιο τραγούδι από την ίδια τραγουδίστρια του μισοσπασμένου δίσκου 78 στροφών, να έχουν θητεύσει στον ίδιο λόχο και να έχουν ζητήσει πιστοποιητικό για ταυτότητα από το ίδιο αστυνομικό τμήμα.

Πονάει πολλές φορές αυτή η απροσδόκητη συνάντηση με ξεχασμένα αντικείμενα καθημερινής και συχνά στιγμιαίας παρελθούσης χρήσης. Ανοίγει πληγές που είχαν, τουλάχιστον φαινομενικά, κλείσει, παροξύνει τη νοσταλγική ανάπλαση στιγμών χαράς που πέταξε και τόπων που χάθηκαν για πάντα.

Πριν από λίγα χρόνια εκδόθηκε ένα λαμπρό άλμπουμ με καρτ-ποστάλ της γενέθλιας πόλης μου. Έτυχε το σπίτι που νοικιάζαμε να βρίσκεται σε μια κεντρική λεωφόρο και μάλιστα σε σταυροδρόμι. Το σπίτι ήταν ένα έξοχο δίπατο μεγαλοαστικό, όπως πολλά από τα σπίτια της πόλης που παλιότερα είχε κατοίκους μεγαλοαστούς εμπόρους.

Μία ή δύο φωτογραφίες αποτύπωναν το σταυροδρόμι μας και το γύρω χτισμένο περιβάλλον. Σ΄ αυτόν λοιπόν τον τόπο με γύριζαν οι φωτογραφίες, εκεί όπου παίζαμε κλωτσοσκούφι, κυνηγητό, κρυφτό και στα σκαλοπάτια των σπιτιών, κάτω από τα μαρμάρινα φουρούσια των περίτεχνων μαντεμένιων μπαλκονιών, αγγιχτήκαμε ζεστές νύχτες του θέρους. Όταν αργότερα από την έκδοση του άλμπουμ επισκέφτηκα την πόλη μου και πέρασα από τους γνώριμους στη μνήμη δρόμους μού ήταν τελείως άγνωστοι. Στάθηκα στο σταυροδρόμι και τίποτα από σπίτια, κήπους, γωνιές, ορίζοντα δεν μού ήταν γνώριμο. Γι΄ αυτό λέω πως συχνά θυμητάρια μας πληγώνουν βαθιά.

Η λογοτεχνία έχει να μας αφηγηθεί πολλές ανάλογες συναντήσεις με ξεχασμένα αντικείμενα, που όταν τα ξαναφέρνει η μνήμη, έστω ξεθωριασμένα στην πρώτη τους εκδοχή ή παραποιημένα από τις απωθήσεις, μας αναστατώνουν.

Οι σκέψεις που προηγήθηκαν προκλήθηκαν από ένα αποκαλυπτικό βιβλίο που μόλις διάβασα. Πρόκειται για 44 σύντομα διηγήματα (;) του Γιάννη Ευσταθιάδη Πορσελάνη- διηγήματα για νεκρές φύσεις (Εκδόσεις Υψιλον). Ο Ευσταθιάδης είναι γνωστός και εκλεκτός ποιητής, πεζογράφος και βαθύς μελετητής της μουσικής. Αλλά στο συγκεκριμένο βιβλίο του εκπλήσσει. Τα σύντομα και συχνά σπαρακτικά του πεζά καταγράφουν ξεχασμένα αντικείμενα που κάποτε έπαιξαν σημαίνοντα ή ασήμαντο, μόνιμο ή προσωρινό ρόλο στη ζωή του. Η διαφορά από την προσέγγιση του Πεντζίκη είναι πως ο Ευσταθιάδης δεν περιορίζεται στην καταγραφή, αφήνοντας τον αναγνώστη του να συμμετάσχει στο παιχνίδι της μνήμης και της φαντασίας. Αποκαλύπτει τους στενούς συναισθηματικούς δεσμούς, τα φευγαλέα αγγίγματα, τα λοξά βλέμματα, τις μυρουδιές, την άχνα, τους ήχους, τους τριγμούς, τις αντιστάσεις, τις ανεξίτηλες εικόνες που αναδύονται στη μνήμη και υποχρεώνουν τον συγγραφέα να αποκαλύψει με τη σειρά του τα τραύματα τις έξεις, τις απώσεις και τις προσμονές που τού δημιούργησε κάποτε η σχέση του με τον κόσμο που τώρα ανατέλλει από τον βυθό με τη μορφή συγκεκριμένων πραγμάτων. Τα κλειδιά σ΄ ένα καλαθάκι, ένα θερμόμετρο, ένα ξυπνητήρι, ένας σκελετός γυαλιών, ένα μισοκαμένο κερί σε μπρούντζινη βάση, ένα λεύκωμα φωτογραφιών, ένα ξεραμένο λουλούδι σε φάκελο, μια μαύρη ομπρέλα πίσω από την πόρτα, το κολάρο του σκύλου που τον οδήγησε κάποτε στην ευθανασία, το παλιό μαύρο τηλέφωνο με το καντράν με τις τρύπες, τα ψαλιδάκια και οι λίμες για τα νύχια, το ρουζ χειλιών της μητέρας, τέσσερις ταινίες των 8 mm με εικόνες από τη νηπιακή ζωή των τέκνων, ένα νόμισμα τυλιγμένο σε αλουμινόχαρτο, μια γυάλινη σφαίρα με το χιονισμένο τοπίο, ένα κουμπί στο βάθος του συρταριού κ.ά.

Γιάννης Ευσταθιάδης

ΠΟΡΣΕΛΑΝΗ – ΔΙΗΓΗΜΑΤΑ ΓΙΑ ΝΕΚΡΕΣ ΦΥΣΕΙΣ

ΕΚΔ. ΥΨΙΛΟΝ ΣΕΛ. 104, ΤΙΜΗ: 10 ΕΥΡΩ