«Προς φιλεμπόρους, άρχοντες, Έλληνες και Βλάχους…»

ΒΡΙΣΚΟΜΑΣΤΕ ΛΙΓΕΣ ΔΕΚΑΕΤΙΕΣ ΠΡΙΝ ΑΠΟ
ΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ. ΤΑ ΥΠΟ ΕΚΔΟΣΗ ΒΙΒΛΙΑ
ΑΝΑΓΓΕΛΛΟΝΤΑΙ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΕΙΔΗΣΕΙΣ ΠΟΥ
ΤΟΝΙΖΟΥΝ ΤΗΝ ΑΞΙΑ ΤΟΥΣ ΚΑΙ ΤΗ ΣΗΜΑΣΙΑ
ΤΟΥ ΦΩΤΙΣΜΟΥ ΤΟΥ ΓΕΝΟΥΣ. ΑΥΤΕΣ ΤΙΣ ΑΓΓΕΛΙΕΣ, 337 ΣΥΝΟΛΙΚΑ, ΠΟΥ ΕΙΧΕ ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΣΕΙ Ο ΦΙΛΙΠΠΟΣ ΗΛΙΟΥ, ΠΑΡΟΥΣΙΑΖΕΙ ΓΙΑ ΠΡΩΤΗ ΦΟΡΑ Η ΒΑΣΙΚΗ ΤΟΥ ΣΥΝΕΡΓΑΤΙΔΑ ΠΟΠΗ ΠΟΛΕΜΗ, ΦΩΤΙΖΟΝΤΑΣ ΤΑ ΘΕΜΑΤΑ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΣΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΗΣ ΤΟΥΡΚΟΚΡΑΤΙΑΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ
Ότι ο Φίλιππος Ηλιού είχε πάθος για τη μελέτη της παιδείας του Γένους το γνωρίζουμε· όπως γνωρίζουμε ότι ήταν ο κατ΄ εξοχήν ιστορικός των ιδεών. Εκείνος γνώριζε ότι η γνώση μας για τη διαμόρφωση της ιδεολογίας και της εθνικής συνείδησης περνούσε από τη μελέτη της παιδείας· των εκδόσεων βιβλίων, περιοδικών, εφημερίδων. Οι σχετικές μελέτες του είναι γνωστές: αριθμός εκδόσεων, περιεχόμενο- οι αλλαγές σε όλα αυτά. Στο βιβλίο Διά του Γενους τον φωτισμόν πρωτοπαρουσιαζονται οι αγγελίες προεπαναστατικών εντύπων που είχε μαζέψει. Αγγελίες που σκοπό είχαν να προκαλέσουν την εγγραφή συνδρομητών εν όψει της έκδοσης κάποιου εντύπου, τις περισσότερες φορές βιβλίου. Το έργο αυτό ( από το «Βιβλιολογικό εργαστήρι “Φίλιππος Ηλιού”», το οποίο είναι θεσμικά ενταγμένο στο Μουσείο Μπενάκη), μπόρεσε να πραγματωθεί με τη συνεργασία της Άννας Ματθαίου και της Ειρήνης Ριζάκη, χάρη στην Πόπη Πολέμη η οποία με πολλή μετριοφροσύνη αυτοαποκαλείται «επιμελήτρια» και έχει προτάξει έναν εξαιρετικά ενδιαφέροντα πρόλογο: παρουσιάζει τα τεχνικά ζητημάτα της έκδοσης των παλαιών κειμένων, και κάνει πολύ σημαντικές παρατηρήσεις για θέματα παιδείας κατά το τέλος της Τουρκοκρατίας στην Ελλάδα.

Το κοινό
Η έκδοση ήταν-φαίνεται αμέσως- μια βασανιστική εργασία, αφού η ενημέρωση, βιβλιογραφική και κάθε είδους, είναι εξαντλητική. Ο εκδότης στον τίτλο ή στον υπότιτλο του βιβλίου απευθυνόταν προς τους «φιλέλληνες», σε κάποια ή κάποιες κατηγορίες από τους παρακάτω (αντιγράφω από τη σ. ιβ΄): Προς «τους φιλεμπόρους, τους άρχοντες και τους πραγματευτές, τους φιλομούσους, τους Έλληνες (αγαθούς και τιμίους), τους Έλληνες και Βλάχους της αυστριακής επικράτειας, τους (φίλους και φιλτάτους) ομογενείς, τους φιλογενεστάτους, τους φιλομαθείς και εν επί γνώσει φιλομαθείες, τους φιλολόγους, το σεβαστό κοινό, τους συνδρομητές (φιλοτηλεγράφους ή εραστές) εφημερίδων και περιοδικών, τους φιλοκάλους (του Γένους), τους αναγινώσκοντες, τους συμπατριώτες, τους φίλους της ελληνικής παιδείας, το ελληνικό Γένος».

Σε όλους αυτούς απευθύνονταν νωρίτερα και οι αγγελίες. Σε μερικές από τις αγγελίες κρίθηκε σκόπιμο να αιτιολογηθεί η πρόσκληση σε προεγγραφή συνδρομητών πριν κυκλοφορήσει το βιβλίο. Ένα τέτοιο δείγμα είναι όταν ο Αθανάσιος Ψαλίδας ανήγγειλε την έκδοση βιβλίου του: «… επειδή δε ο τύπος θέλει κοστίσει ακριβά, με το να είναι έως τεσσαράκοντα κόλαι, διά τούτο εστοχάσθηκα, γνωρίζωντας το ένθερμον της συνδρομής, να συντρέξω προς υμάς διά μέσου ταύτης της ειδήσεως, διά να με βοηθήσητε εις το να εκτελέσω παρόμοιον επωφελές έργον γράφοντας εδώ εις κανένα φίλον σας από τους πραγματευτάς (επειδή όλοι έχουν την είδησιν εδώ, με το να εσύντρεξαν σχεδόν πάντες) διά να λάβη εις όνομά σας, άλλος μεν έν άλλος δε πολλά αφ΄ ού τυπωθή καθώς θελήσετε· (διότι εις τον τύπον είναι) πληρώνοντας προτήτερα το ήμισυ της τιμής, το δε λοιπόν όταν το βιβλίον λάβη ο καθείς» (σ. 19). Η αγγελία, «είδησις», όπως τη λέει ο ίδιος ο Αθαν. Ψαλίδας, είναι του 1791· δημοσίευσα μικρό τμήμα της.

Έστω και στο μικρό αυτό τμήμα της αγγελίας έχει κανείς να προσέξει πολλά: από τις διαφορετικές λέξεις που χρησιμοποιούνταν τότε για έννοιες που υπάρχουν και σήμερα έως την ανάγκη για μακροσκελείς αγγελίες προκειμένου να προωθηθεί- να διαφημιστεί θα θέλαμε σήμερα- το, υπό εκτύπωση ή απλώς έτοιμο να πάει στο τυπογραφείο, βιβλίο. Εδώ όμως ενδιαφέρει μόνο το επικοινωνιακό μέρος. Ας προσέξουμε μόνον ότι η γλώσσα του κειμένου είναι στην εποχή του αυτό που 65 χρόνια αργότερα θα γράψει ο ιστορικός Σπυρίδων Τρικούπης: η «μέση» γλώσσα, ούτε αρχαΐζουσα, ούτε χυδαία. Η αγγελία μιας έκδοσης δεν απευθυνόταν μόνο σε λογίους- κυρίως απευθυνόταν στους φιλομαθείς εμπορευόμενους που ο αριθμός τους είχε αρχίσει τότε να αυξάνει κατακόρυφα και ραγδαία.

Από μια άλλη άποψη, και μολονότι ο αριθμός των εκδιδόμενων και πωλούμενων βιβλίων ραγδαία επίσης αύξανε, η έκδοση ενός βιβλίου συναντούσε- και θα συναντά για αρκετές δεκαετίες ακόμη- μεγάλες δυσκολίες. Η Πολέμη, ως καλή ιστορικός, μας προσφέρει την εξαιρετικά χρήσιμη πληροφορία ότι πολλά από τα προαγγελλόμενα σχέδια για εκδόσεις δεν πραγματοποιήθηκαν: «… Συγγραφείς ή μεταφραστές που δεν ολοκλήρωσαν την προσπάθεια, απρόθυμοι συνδρομητές, δυσμενής συγκυρία, πολλοί στάθηκαν οι παράγοντες που μπορεί να συνετέλεσαν στη ματαίωση των σχεδίων… Η Επανάσταση, τέλος, συμπαρασύροντας στη δίνη της ανθρώπους και θεσμούς, είχε οπωσδήποτε τον αντίκτυπό της και στον κόσμο της λογιοσύνης και του βιβλίου. Η μεγαλύτερη πυκνότητα των ματαιωμένων εξαγγελιών τα τελευταία προεπαναστατικά χρόνια εικονογραφεί, μεταξύ άλλων, τον αντίκτυπο αυτό. Το 1820 μάλιστα υπερβαίνουν το ήμισυ επί των δημοσιευόμενων αγγελιών» (σ. ιζ΄- ιη΄).