Ανατομία του λαϊκισμού

Η έκπληξη έρχεται από την Αίγυπτο! Είναι ο Μπαρακάτ ο δίκαιος του Γκαμάλ Γιτάνι (Καστανιώτης, μτφ. από τα αραβικά, Ελένη Καπετανάκη). Ένα βιβλίο που αποδομεί τους μηχανισμούς χειραγώγησης της κοινής γνώμης. Ένα βιβλίο για την εξουσία που μπορεί να διαφθείρει τις μάζες. Γραμμένο σαν ιστορικό μυθιστόρημα που βυθίζεται στη μεσαιωνική Αίγυπτο του 1500 μ.Χ., λειτουργεί αλληγορικά και σχολιάζει ειρωνικά τον νασερισμό του 1960-70, κι από εκεί, τις αθάνατες πολιτικές στρατηγικές του εκμαυλισμού και του ελέγχου της κοινωνίας. Κορυφαία μορφή των αραβικών γραμμάτων που βρίσκεται σε διάλογο με τη διανόηση της Δύσης, ο 64χρονος συγγραφέας του είναι μια προσωπικότητα της αιγυπτιακής Αριστεράς. Αγαπημένος μαθητής του νομπελίστα Ναγκίμπ Μαχφούζ (αλλά περισσότερο ριζοσπάστης και μαχητικός), διευθυντής του παρεμβατικού λογοτεχνικού περιοδικού «Αλ Ακμπάρ», ο Γιτάνι πρωτοδημοσίευσε τον Μπαρακάτ σε συνέχειες το 1970 που πέθανε ο Νάσερ και τον εξέδωσε το 1974, αλλά το βιβλίο του παραμένει και σήμερα ανατριχιαστικά επίκαιρο. Και ξεχωρίζει όχι μόνο επειδή είναι πολιτικά καίριο αλλά και επειδή έχει φιλοσοφικό βάθος και είναι λογοτεχνικά «ψαγμένο» στη γλώσσα και στην αρχιτεκτονική του. Δεν είναι τυχαίο ότι είναι το πρώτο αραβικό μυθιστόρημα που κυκλοφόρησε στα αγγλικά από τον Ρenguin (το 1990, με προτροπή του Έντουαρντ Σαΐντ)… Ο Γιτάνι μεταφέρει τον αναγνώστη στα χρόνια της διαφθοράς, της αυθαιρεσίας, της κρατικής βίας που οδήγησαν στον εκφυλισμό της ανεξίθρησκης και «ανοικτής» Αιγύπτου των Μαμελούκων (αυτοί πρωτομετέφρασαν Αριστοτέλη στα αραβικά) και στη μετατροπή της (1517-1805) σε οθωμανική επαρχία. Πρόσωπο υπαρκτό, δικαστής με μεταρρυθμιστικό όραμα και πουριτανική ηθική, ο Αλ Ζίνι Μπαρακάτ αποκτά εκείνη την εποχή υπερεξουσίες, κολακεύει τις μάζες κοντράροντας τους εμίρηδες, και λατρεύεται σαν ήρωας της κάθαρσης, παρ΄ ότι καταλήγει να χρησιμοποιεί ένα τεράστιο δίκτυο χαφιέδων και τις πιο βρώμικες μεθόδους πίεσης προκειμένου να ανασυγκροτηθεί η χώρα… Είναι φανερό ότι ήταν ένα ιδανικό πρότυπο για να ασκήσει ο, μόλις 25χρονος τότε, Γιτάνι την κριτική του στο καθεστώς του Νάσερ ο οποίος μάλιστα τον είχε φυλακίσει στα 1966-67 για τις μαοϊκές ιδέες του. Ο συγγραφέας παντρεύει λοιπόν εδώ ιστορικά και επινοημένα πρόσωπα, σε μια γλαφυρή πολυπρισματική αφήγηση που ζωντανεύει τη «μικρή» και παράλληλα τη «μεγάλη» αιγυπτιακή ιστορία, παρουσιάζοντας και την άποψη των Δυτικών. Και πετυχαίνει να κλείσει το μάτι στον σύγχρονο αναγνώστη, χωρίς να μένει στην επιφάνεια των πραγμάτων. Ο Γκαμάλ Αμπντέλ Νάσερ οδήγησε σε οικονομικό μαρασμό την ανθούσα ελληνική ομογένεια της Αιγύπτου, εκσυγχρόνισε όμως τη χώρα του (1954-1970) και επηρέασε τους συσχετισμούς μεταξύ δυτικού, ανατολικού και «τρίτου» κόσμου. Προσωπικότητα χαρισματική αλλά ιδεολογικά αντιφατική (οι θεωρίες του ήταν ένα κράμα εθνικισμού, ισλαμισμού, σοσιαλισμού και αντι-ιμπεριαλισμού), κέρδισε την ευρύτερη λαϊκή υποστήριξη με μια πολιτική εθνικοποιήσεων, κατοχύρωσε όμως το καθεστώς του με σκληρή αστυνομική καταστολή και ωμές παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Εκεί ακριβώς αναφέρεται ο Γιτάνι όταν αναλύει με λεπτομέρειες τις τεχνικές των «μπασασούν» (πληροφοριοδοτών) του Μεσαίωνα, που τόσο μας θυμίζουν τον σημερινό Μεγάλο Αδελφό. Το μυθιστόρημά τουγεννήθηκε δηλαδή σαν σχόλιο στην πολιτική του Νάσερ αλλά είναι κάτι πολύ πιο βαθύ: μια ανατομία του λαϊκισμού και της βίας που τον συνοδεύει.

«Αν αποδειχθεί ότι κάποιο άτομο ξεφεύγει από τα συνηθισμένα, ξεσηκώνει τον λαό και του ανοίγει τα μάτια, αντί να τον ακρωτηριάσω ζωντανό, τον αλλάζω», περηφανεύεται κάπου ο κεντρικός χαρακτήρας Μπαρακάτ εξηγώντας το «πώς φέρνεις τις συνθήκες στα μέτρα σου». Ο Γιτάνι απ΄ τη μεριά του, με αφορμή ένα ακόμα ντοκιμαντέρ για τις «Κεραίες της εποχής μας» στην ΕΤ1, μας έλεγε τις προάλλες μπροστά και στον Ανταίο Χρυσοστομίδη, ότι «μόλις τα τελευταία τρία- τέσσερα χρόνια μπορώ να γράφω ελεύθερα ό, τι θέλω. Υπήρχε μεγάλο έλλειμμα δημοκρατίας στην Αίγυπτο…». Μάλιστα σχολιάζοντας τη μεγάλη κοινωνική διείσδυση των φονταμενταλιστών ισλαμιστών, πρόσθετε ότι αυτή «οφείλεται και στην αδυναμία της Αριστεράς να αρθρώσει πολιτικό λόγο». Γι΄ αυτό κι εκείνος τάχθηκε στη μαχητική αρθρογραφία και στη λογοτεχνία ιδεών, καλλιεργώντας γραπτά που «στοχάζονται» αλλά είναι και γοητευτικά. Ο Μπαρακάτ λ. χ. ζωντανεύει τη μεσαιωνική Αίγυπτο με όλους τους χυμούς της, και με χαρακτήρες ανάγλυφους όπως οι δύο φοιτητές στο περίφημο Αλ Αζχάρ: ο ένας ελπίζει στον δίκαιο Μπαρακάτ αλλά καταλήγει να τον αμφισβητήσει, ενώ ο άλλος κολακεύεται από τον ισχυρό Μπαρακάτ και στρατολογείται στους πληροφοριοδότες του. Κι οι δύο θα καταλήξουν θύματά του, με την ψυχή τους « θολή με μια λάσπη που δεν φεύγει». Αυτό δεν πετυχαίνουν και οι σημερινοί Μπαρακάτ;

Έχει μια προτομή της Νεφερτίτης στο γραφείο του, ο Γιτάνι. Όχι στη χρυσοποίκιλτη εκδοχή του Μουσείου του Βερολίνου, αλλά στην άβαφη του Καΐρου. «… Για να την ολοκληρώνει με τη φαντασία του ο καθένας». Έτσι είναι και η λογοτεχνία του: υπαινικτική. Αλλά κάθε της ψηφίδα είναι ένας κόσμος. Όπως οι λεπτομέρειες των χαλιών που σχεδίαζε στα νιάτα του, πριν γίνει πολεμικός ανταποκριτής στους πολέμους του 1967 και του 1973.

Σήμερα, πιστός στις φιλοσοφίες της φαραωνικής Αιγύπτου και του σουφισμού, στον Ιμπν Αραμπί του 12ου αι. και στον Ντοστογιέφσκι, στην ανατολίτικη μουσική και στη δυτική ζωγραφική, συλλογίζεται τη μετάβαση στο αύριο κρατώντας ζωντανή τη μνήμη του χθες.