Φωτιά, τραγούδια και φανoί

Οι ρίζες του είναι πολύ βαθιές, όπως και η πίστη των Κοζανιτών να διατηρήσουν το έθιμο των φανών ζωντανό. Οι πρώτοι Ηπειρώτες κάτοικοι της Κοζάνης λέγεται πως έφεραν μαζί τους το έθιμο αυτό. Δεν είναι λίγοι αυτοί που ισχυρίζονται πως οι φανοί έλκουν την καταγωγή τους από τις πολεμικές γιορτές της αρχαίας Ελλάδας, ενώ άλλοι μελετητές τούς συνδέουν με τα αρχαία Διονύσια
Στο πέρασμα των χρόνων οι φανοί άλλαξαν μορφή, χωρίς να χάσουν την ουσία τους και την ένθερμη υποστήριξη των Κοζανιτών. Μάλιστα, τη βαθιά επιθυμία τους για τη διατήρηση του εθίμου μαρτυρεί και η τέλεσή του κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας, οπότε οι φανοί αποτελούσαν τόπο συγκέντρωσης των υπόδουλων Ελλήνων. Από την απελευθέρωση και έπειτα, οι προετοιμασίες για το άναμμά τους άρχιζαν από τη Μικρή Αποκριά.

Σε κάθε γειτονιά στηνόταν ο βωμός με ξερόκλαδα πάνω στον οποίο άναβε η φωτιά, ενώ γινόταν έρανος στα σοκάκια της πόλης για την ενίσχυση του μεγάλου φανού που άναβε μόνο με δαδί. Τη Μεγάλη Αποκριά το γλέντι άρχιζε από νωρίς με κεράσματα και κρασί για τους επισκέπτες και τους χορευτές.

Γύρω από κάθε φανό συγκεντρώνονταν οι χορευτές και ο πρωταγωνιστής που έσερνε τον χορό, ντυμένοι με τις παραδοσιακές φορεσιές. Τα τραγούδια στην αρχή ήταν ερωτικά, ιστορικά και σατιρικά, ενώ μετά τα μεσάνυχτα περιείχαν βωμολοχίες. Αυτή την ξέφρενη γιορτή γύρω από τον βωμό της αποκριάτικης εορταστικής πυράς, με το ιδιότυπο τραγούδι στο κοζανίτικο ιδίωμα, τον χορό και την αθυροστομία χωρίς όρια, το φαγοπότι και την οινοποσία αναβιώνουν με ζήλο οι Κοζανίτες μέχρι σήμερα, καθιστώντας τους φανούς της Κοζάνης μοναδικούς.

Οι φανοί στις γειτονιές παραμένουν αναμμένοι όλη τη νύχτα, ενώ η διάθεση μεταβάλλεται χωρίς να χάνει τα κυρίαρχα χαρακτηριστικά τής ανατροπής και της κατάργησης των ορίων. Οι χορευτές μετέχουν στο έθιμο τηρώντας το τελετουργικό. Όπως χόρευαν οι παλιοί Κοζανίτες αγρότες εξορκίζοντας την κακοδαιμονία, έτσι κινούνται και οι σύγχρονοι γύρω από τη φωτιά.

Τα βήματα είναι συγκρατημένα και μονότονα, συνοδευτικά του τραγουδιού. Τα τραγούδια πέρασαν από γενιά σε γενιά χωρίς να χάσουν τη διαχρονικότητά τους. Πολλά είναι σκωπτικά και διακωμωδούν άντρες και γυναίκες, άλλα ερωτικά, ενώ δεν λείπουν και τα «ξινέντραπα», «νοικοκυρίσια» κατ΄ ευφημισμόν ή «μασκαραλίτκα». Οι επισκέπτες νιώθουν την επιθυμία να ενώσουν τις φωνές τους με τους χορευτές και να ξεφαντώσουν.

Τριγυρνούν από φανό σε φανό, χορεύουν και τραγουδούν. Οι κύκλοι γύρω από τον βωμό μεγαλώνουν και πληθαίνουν. Συνοδευτικό του φανού είναι και το έθιμο της Χάσκας.

Πραγματοποιείται προτού βγουν οι Κοζανίτες στον φανό για να τηρηθεί η παράδοση που λέει «με αυγό κλείνει το στόμα την τρανή την Αποκριά και με αυγό πάλι ανοίγει το βράδυ της Ανάστασης». Όσοι καταφέρνουν να αρπάξουν το αιωρούμενο έδεσμα, εξασφαλίζουν καλή τύχη για όλη τη χρονιά.