«Η τέχνη είναι ένα απέραντο περιβόλι»

Κορυφαίος εκφραστής της γενιάς της ελληνικότητας, ο Νίκος Νικολάου έδωσε νέα πνοή στην ξεχασμένη αρχαία ζωγραφική της γραμμής. Μια μονογραφία από «ΤΑ ΝΕΑ» τον αποκαλύπτει
«Πιστεύω» του ζωγράφου Νίκου Νικολάου ήταν ότι «στα γλυπτά του Παρθενώνα ταιριάζει η φωνή του Μπιθικώτση και όχι η μουσική του Μπετόβεν». Κι επέμενε ότι «η τέχνη είναι ένα απέραντο περιβόλι, που το δημιούργησε ο άνθρωπος και το καλλιεργεί για πάντα».

Το καλλιτεχνικό όραμά του ήταν απαιτητικό: η αιώνια αλήθεια. Η σύνδεση φύσης και τέχνης με τον τρόπο των αρχαίων Ελλήνων αφού, όπως έλεγε, «την ελληνική τέχνη την έκαναν μερικές χιλιάδες Σεζάν».

Η αναζήτησή του έφτανε έως την απαρχή της τέχνης, έως το χέρι που έσυρε την πρώτη γραμμή στα προϊστορικά σπήλαια, πέρα από τους κανόνες και την αισθητική των αναλογιών.

Αυτή η πορεία τον οδήγησε σταδιακά στην πύκνωση, την αφαίρεση, την εξόγκωση της μορφής και τον καθιέρωσε ως τον πιο ελληνικό από τους μοντέρνους ζωγράφους. «Η λιτότητα σε ανεβάζει ψηλά, ενώ το πολύ φόρτωμα σε καρφώνει στη γη. Δεν αφήνει την ψυχή να πετάξει ελεύθερα», έλεγε.

Άνθρωπος της πιάτσας και «άρχοντας», ο Νικολάου μοιράζεται με τον αναγνώστη μέσα από τις σελίδες μιας πολύτιμης μονογραφίας από τη σειρά «Σύγχρονοι Έλληνες Εικαστικοί» (μια εκδοτική προσφορά από «ΤΑ ΝΕΑ») μια ζωή συναρπαστική σε μια εποχή δύσκολη αλλά πλούσια σε γεγονότα πολιτικά και πνευματικά. Ο Νικολάου ήταν φτιαγμένος όχι απλά για να επιβιώνει, αλλά για να χαίρεται να ζει. Έκανε τρεις γάμους, αλλά η σχέση της ζωής του είναι μ΄ έναν άνδρα, τον ζωγράφο Γιάννη Μόραλη. Οι δύο δημιούργησαν μια μοναδική περίπτωση ισόβιας καλλιτεχνικής φιλίας, που προσέφερε άφθονο υλικό και αναμνήσεις για τη σύνταξη της μονογραφίας.

Φίλοι και μαθητές θυμούνται πως αυτός ο γοητευτικός άνθρωπος, ο εστέτ, «μιλούσε με τα χέρια του». «Το ψαχούλεμα της φύσης», όπως το ονόμαζε. «Εγώ δουλεύω. Δεν ετοιμάζω την επόμενη έκθεση», έλεγε. Ο Νικολάου έφερε ξανά στις αίθουσες τέχνης τις ξεχασμένες τεχνικές της ζωγραφικής, τη νωπογραφία και την εγκαυστική, έδειξε ένα αυστηρό ιδανικό της καθαρής φόρμας και του αυτόνομου χρώματος και έδειξε πόσο κοντά είναι αλλά και πόσο απέχουν ο Απελλής και ο Ματίς και το ίνδαλμά του, ο πολυπράγμων Πικάσο.

Το μυστικό της μοναδικής καλλιτεχνικής του ιδιοσυγκρασίας, αυτό που τον οδηγούσε, όπως το έχει διατυπώσει ο Οδυσσέας Ελύτης, «βρισκόταν στην άκρη των χεριών του». Ήταν μια «αγωγή της αφής», μια μυστική επικοινωνία με την ύλη που βρίσκεται στη βάση κάθε ελληνικής αντίληψης για την τέχνη.

Υπήρξε μάλιστα και πρωτοπόρος στην αποκέντρωση: εγκαταστάθηκε μόνιμα- μετά τον γλύπτη Χρήστο Καπράλο- στην Αίγινα και πηγαινοερχόταν με το καραβάκι για να διδάσκει στη Σχολή Καλών Τεχνών. Και έχτισε μόνος του το σπίτι του, που εξελίχθηκε σ΄ ένα φιλόξενο, πάντα ανοιχτό στέκι και καλλιτεχνών, που μοσχοβολούσε άρωμα κουζίνας και ανθισμένων κήπων…

ΙΝFΟ

Ο τόμος «Νίκος Νικολάου», από τη σειρά «Σύγχρονοι Έλληνες Εικαστικοί», θα διατίθεται από το Σάββατο στα περίπτερα προς 7,90 ευρώ

Χρονολόγιο

1909: Γεννιέται στην Ύδρα 1916: Χάνει τον πατέρα του. Μετακομίζει στην Πλάκα 1929: Γράφεται στη Σχολή Καλών Τεχνών, όπου κερδίζει διακρίσεις 1937: Διαγωνίζεται για την υποτροφία της Ακαδημίας Αθηνών. Φεύγουν με τον Γιάννη Μόραλη για Ρώμη και Παρίσι 1938: Ιδρυτικό μέλος της ομάδας «Τέχνη» 1948: Πρώτη ατομική έκθεση στην αίθουσα τέχνης «Ρόμβος» 1949: Φιλοτεχνεί τη μεγάλη τοιχογραφία της Παντείου «Σχολή του Αριστοτέλη» και σκηνογραφεί την «Ανθρώπινη φωνή» του Κοκτό στο Θέατρο Μουσούρη 1954: Συνεργάζεται με το Θέατρο Τέχνης του Κάρολου Κουν 1956: Συνεργάζεται με το Ελληνικό Χορόδραμα της Ραλλούς Μάνου 1964: Εκπροσωπεί την Ελλάδα στην Μπιενάλε Βενετίας και εκλέγεται καθηγητής στη Σχολή Καλών Τεχνών 1972: Εκθέτει ζωγραφιστές πέτρες στην γκαλερί «Ζουμπουλάκη». Προλογίζει ο Οδυσσέας Ελύτης 1986: Πεθαίνει, ύστερα από σύντομη ασθένεια.

Εκδίδεται το βιβλίο του «Η περιπέτεια της γραμμής» 1988: «Πέτρες λαλέουσες»: μεταθανάτια έκθεση στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης 2004: Οι κληρονόμοι των Νίκου και Αγγέλας Νικολάου παραχωρούν τα έργα τους ως χρησιδάνειο στο Μουσείο Μπενάκη