Φαινόμενα

Πάθος για το κείμενο
Της Πόπης Διαμαντάκου diaman@dolnet.gr ,

Έκλεισε το μάτι στην κάμερα, στο κοινό, στους αναγνώστες και προσκάλεσε στις δικές του χάρες της ανάγνωσης ο Δ. Μαρωνίτης
Το κάδρο κοντινό. Ο Δημήτρης Μαρωνίτης απαγγέλλει στίχους από την «Οδύσσεια». Ο λόγος του. Οι εικόνες μας. Ανάμεσα στα δύο η σκηνοθέτρια, Κατερίνα Ευαγγελάκου, αναλαμβάνει τις οπτικές γέφυρες. Για την τηλεοπτική συνάντησή μας με τον δάσκαλο, μεταφραστή, συγγραφέα. Την αναλαμβάνει τελικώς ο ίδιος, κλείνοντας το μάτι στον θεατή από τα πρώτα λεπτά, αυτοσαρκαζόμενος με εκείνο το αλύπητο χιούμορ που χαρίζει ο χρόνος στα λαμπερά πνεύματα.

Τίτλος του «Παρασκηνίου» που του αφιερώνεται, «Από το 7 στο 8». Μπαίνει στην 8η δεκαετία της ζωής του. Βρίσκομαι «επί γήραος ουδώ», στο κατώφλι του γήρατος, λέει στον θεατή, σχεδόν σαν να τον διασκεδάζει το γεγονός. Χρησιμοποιεί το παράδειγμα του Σοφοκλή, ο οποίος σε βαθύ γήρας, στα 93 του χρόνια, έγραψε την τελευταία του τραγωδία. Περίπου σε εκείνη την ηλικία βρισκόταν, όταν ο Σωκράτης τον ρώτησε πώς νιώθει: «Χαρούμενος», είπε, «γιατί ξεμπέρδεψα με τα σαρκικά πάθη του έρωτα». Με τον λόγο του ο Δημήτρης Μαρωνίτης προκαλεί την εικόνα, την παγιδεύει, της επιβάλλεται, δείχνει από την αρχή πως η σχέση δεν θα ΄ναι εύκολη, αλλά καταφέρνει αυτό που εξ αρχής έχει σκοπό: να αναδείξει τα κείμενα, τις λέξεις. Αυτές είναι η πηγή της έντασης και της δημιουργίας του, όπως ομολογεί από τις πρώτες στιγμές και δεν σταματά να επιμένει έως το τελευταίο πλάνο. «Καθώς μεταφράζω ανοίγουν μπουκαπόρτες κλειστές του υποσυνείδητου για πάθη που δεν τα είχα φανταστεί. Οι μεταφράσεις ζητούν τη συνδρομή αυτών των παθών και παθημάτων… Ανάμεσα στις λέξεις, να υποπτευθείτε αυτή την παθολογία του μεταφραστή που αποχώρησε από το κείμενο, αφήνοντας όμως στο κείμενο τα ίχνη του πάθους, όχι του παθόντος, τα ίχνη του πάθους…». Τέλειωσε τη μετάφραση της Οδύσσειας, βρίσκεται στην 9η ραψωδία της Ιλιάδας, πέρυσι εκδόθηκαν πονήματά του για τον Σολωμό και τον Καβάφη, ένα για την πεζογραφία του Γιώργου Χειμωνά, ακολουθεί ένα για τον Σεφέρη, ένα για τον Ελύτη, για τον Ρίτσο… Ακαταπόνητος, συγκλονιστικός στο πάθος του για το κείμενο, για τον λόγο, αυτός πάνω από τον χρόνο για τον οποίο φιλοσοφεί, αλλά δεν στέκεται, τον προσπερνά: «Τι είναι το παρόν, προσπαθώ να το ορίσω. Στιγμικό, δεν έχει διάρκεια… μας κυνηγάει το παρελθόν, μπροστά η προσδοκία και ο εφιάλτης ενός απρόβλεπτου μέλλοντος, που έτσι κι αλλιώς δεν το προσβλέπω μακρόν στην περίπτωσή μου…». Ξανά ο διαλυτικός αυτοσαρκασμός του.

Δεν μένει πολύ σε αυτά. Ξεμπερδεύει γρήγορα και με τις πληροφορίες για τη ζωή του. Μερικές φράσεις μόνο: «Είχα τύχη σε δασκάλους… Μεσοτοιχία το σπίτι με το νεκροταφείο της Ευαγγελίστριας, σκαρφάλωνα, έμπαινα και όταν έβλεπα ανθρώπους να κλαίνε τους συγγενείς τους πήγαινα και έκλαιγα κι εγώ μαζί και ένιωθα πολύ ωραία». Μια στιγμή υποχρεωτικής παρέκκλισης για να τον τοποθετήσει ο θεατής στον πραγματικό χρόνο. Δεν μοιάζει να τον ενδιαφέρει και πολύ. Ξαναγυρνάει γρήγορα στα κείμενα. Να τα συστήσει, να τα ξεκλειδώσει για χάρη των αναγνωστών, να μεταδώσει το δικό του αίσθημα απόλαυσης.

ΙΝFΟ

Πρόσφατες εκδόσεις του Δημήτρη Μαρωνίτη: Σειρά «Γραφή και Ανάγνωση» (Πατάκης), Διονύσιος Σολωμός, Κ. Π. Καβάφης, Οδυσσέας Ελύτης, Γιώργος Σεφέρης (Μελετήματα)

Οι λέξεις, οι φράσεις τον βασανίζουν

Στο υπόγειο του Θεάτρου Τέχνης ένα έξοχο πλάνο, θεατρικά φωτισμένο, σκούρο το φόντο και μπροστά προβάλλει φωτισμένος ο Δημήτρης Μαρωνίτης να διαβάζει Ησίοδο, ένα απόσπασμα από τα «Έργα και ημέρες», που συμβολίζει τη σχέση του ποιητή με την εξουσία.

Απαγγέλλει. Χωρίς υπερβολές. Με μια σχεδόν μονότονη βραχνή φωνή, σαν να λέει: προσέξετε τις λέξεις, τις φράσεις, αυτές έχουν σημασία. Αυτές τον βασανίζουν. Η μετάφραση. Το πάθος του. Αλλά και το θέατρο. Ο λόγος, το κείμενο, σε κάθε μορφή του. «Τα κείμενα βρίσκονται αφημένα, ως κειμήλια, σε κατάσταση ύπνωσης αν όχι και νεκροφάνειας. Με τη μετάφραση τα ακουμπάμε, τα αφυπνίζουμε, αρχίζουν να ανταποκρίνονται σε αυτή την προσπάθεια να μεταφερθούν στον δικό μας παρόντα χρόνο. Αν δεν υπάρχει δυνατότητα μετάφρασης, τα μεγάλα έργα δεν επιβιώνουν». Διαβάζει Σαπφώ – τον σπαραχτικό διάλογο του Έκτορα και της Ανδρομάχης-, διαβάζει Καβάφη, διαβάζει «Αίαντα» από τον Σοφοκλή, κοιτάζει τον φακό, απευθύνεται στους θεατές:

«Και αυτό το έχω μεταφράσει… λίγο… να δω, θα καταφέρω να το μεταφράσω όλο; Κάντε κι εσείς μια ευχή». Και στον ίδιο τόνο συνεχίζει… «Τώρα που εκείνος στη δαιμονική του μοίρα παραδόθηκε… πες μου τι να περιμένω…».