Βακχική ωμοφαγία

Θεωρώ απαραίτητο να παραπέμψω σε ένα παλιό μου κείμενο για το αριστούργημα του Τενεσί Ουίλιαμς «Ξαφνικά πέρσι το καλοκαίρι» γιατί περιείχε τον πυρήνα όσων εγώ βρίσκω στα έργα του
Στην παράσταση που έκρινα το 1989 δεν τα βρήκα, ενώ τώρα στην πρώτη συνάντηση του Ευαγγελάτου με τον Ουίλιαμς τα αναγνώρισα.

«Το έργο αυτό είναι ένα μεγάλο μονόπρακτο και ουσιαστικά εξαντλείται σε δύο μεγάλους μονολόγους με τα αναγκαία δραματικά τους συμφραζόμενα. Πρόκειται κυριολεκτικά για μια ελεγεία, ένα ρέκβιεμ. Είναι ένας λυρικός στοχασμός πάνω στην έννοια του χρόνου και στη μοίρα της ποιητικής ευαισθησίας. Δεν υπακούει στους κανόνες της γνωστής ρεαλιστικής συνταγής, την οποία κράτησε ο Ουίλιαμς με αυστηρότητα σε όλα τα υπόλοιπα έργα του.

Η γοητεία του έργου έγκειται στην περίσσεια του λυρικού φόρτου, της συμβολικής φόρτισης και του συναισθηματικού φορτίου. Δεν παίζω με τις λέξεις, αλλά προσπαθώ με λέξεις να καταγράψω το φέρον το έργο υλικό που σε καταδαμάζει, σε γονατίζει με το βάρος της ασφυκτικής, της καταθλιπτικής του πίεσης.

Το έργο για να παιχτεί σωστά, πρέπει να αναχθεί όλη η παράσταση στην περιοχή του μουσικού ιδιώματος. Αν ήθελα κάπως να εξειδικεύσω το πράγμα, θα έλεγα πως το “Ξαφνικά πέρσι το καλοκαίρι” πρέπει να παιχτεί με τον αυτοσχεδιαστικά αυστηρό τρόπο με τον οποίο αναπτύσσεται ένας διάλογος δύο οργάνων στο ιδίωμα της τζαζ της Νέας Ορλεάνης. Οι δύο μεγάλοι μονόλογοι της Βιολέτας Βένεμπλ για τις χελώνες στα νησιά Ενκαντάδας και της Κάθριν Χόλι για τον σπαραγμό του ποιητή από τα πεινασμένα παιδάκια του Μεξικού, είναι ένα θέμα σε δύο παραλλαγές, η αναδίπλωση του πρώτου στο δεύτερο.

Τα άλλα επουσιώδη μέρη με τον γιατρό, την οικογένεια της Κάθριν, την οικονόμο, τη νοσοκόμα, είναι συνδετικά μικροθέματα που προετοιμάζουν τις δύο λυρικές, τραγικές τιράντες. Σε αυτό το έργο, τίποτε δεν γίνεται από τη στιγμή που ανοίγει η αυλαία έως τη στιγμή που πέφτει. Όλα έχουν συμβεί. Η σκηνή είναι ο τόπος όπου τα γεγονότα επαληθεύονται μέσα από τον έγκυρο λόγο, μέσα από τη νομιμότητα του λυρισμού, όσο ο λυρισμός μπορεί να είναι νόμιμος. Και είναι μόνο στην επικράτειά του, στη μουσική του διάσταση και στη δραματική».

Ο Σπύρος Ευαγγελάτος καταπιάνεται πρώτη φορά με το μεταπολεμικό αμερικανικό θέατρο και ιδιαίτερα με το ιδιότυπο ύφος του Τ. Ουίλιαμς. Πέρα από σπουδαίος μελετητής, θεωρητικός του θεάτρου και χρόνια έμπειρος σκηνοθέτης ευρέος φάσματος στυλ, είναι και βαθύς γνώστης της μουσικής. Δεν επέλεξε, σκέφτομαι, τυχαία το «Ξαφνικά πέρσι το καλοκαίρι». Σκηνοθέτης κυρίως λόγου και εραστής του ποιητικού σκηνικού κώδικα, είδε στο έργο του Ουίλιαμς την καταγωγή του λόγου από την ποιητική πρόζα των κλασικών και του συμβολισμού. Πιθανόν έφτασε στον Ουίλιαμς μετά τον επιτυχή τρόπο με τον οποίο διάβασε τον τσεχωφικό «Βυσσινόκηπο». Όπως και ο δάσκαλος Τσέχωφ, έτσι και ο Ουίλιαμς εκκινούν από τον ρεαλισμό και την ηθογραφία και κάνουν ένα άλμα που απογειώνει και τα γεγονότα και τα πράγματα, εγκαθιστώντας τα στην περιωπή του ποιητικού και στην επικράτεια των συμβόλων.

Το δεύτερο στοιχείο που πρέπει να προσείλκυσε τον Ευαγγελάτο ήταν η εμφανέστατη μουσική φόρμα του έργου.

Και έτσι το δίδαξε, ως παρτιτούρα, με προσοχή στους ρυθμούς, τα τέμπο και κυρίως στις παύσεις, οι οποίες παύσεις δεν είναι μόνο θεατρικές σιωπές αλλά μουσικοί χρόνοι. Είχε στη διάθεσή του τη μετάφραση του Μάριου Πλωρίτη που ήδη μετράει μισόν αιώνα (1959), αλλά κρατάει το άρωμα μιας παλιάς αλέας και τη γοητεία μιας γλωσσικής αντίκας.

Ο Ευαγγελάτος είχε, άλλη μία φορά, την τύχη να συνεργάζεται με την ανεξάντλητη φαντασία του Γιώργου Πάτσα. Μιας και επελέγη η μουσική ερμηνεία, παρείλκε η ηθογραφική και νατουραλιστική σκηνογραφία. Το σπίτι της Βιολέτας και του ιδιόμορφου ποιητή γιου της Σεμπάστιαν είναι ένας υπερρεαλιστικός κήπος με σπάνια σαρκοβόρα φυτά που μοιάζουν με ανθρώπινα εντόσθια και λαβυρίνθους εγκεφαλικών πτυχώσεων. Αυτό έκανε ο Πάτσας, έντυσε τη σκηνή του Αμφι-Θεάτρου με μεγεθυσμένες όψεις του ανθρώπινου δάσους των νευρώνων με αδιέξοδες, περίπλοκες, δαιδαλώδεις διαδρομές. Έτσι και ο πράγματι πάντα πρωτότυπος σε λύσεις συνθέτης Γιάννης Αναστασόπουλος, που συνόδευσε τον λόγο και τις σκηνικές παύσεις με μια μυστηριώδη, αινιγματική και συχνά ειρωνική μουσική που παρέπεμπε σε θρησκευτικά δρώμενα, σε μνήμες κλασικών ρέκβιεμ και συμφωνικά γκόσπελ.

ΙΝFΟ

«Ξαφνικά πέρσι το καλοκαίρι» στο Αμφι-Θέατρο (Αδριανού 111, Πλάκα, τηλ. 210-3233.644)

Ένα θηλυκό προϊστορικό «τέρας»

Ο Ευαγγελάτος διαβάζοντας την παρτιτούρα αναγνώρισε το διαφορετικό στυλ και ήθος των δύο μονολογούντων «μελωδών».

Η αυταρχική, εξουσιαστική και εράσμια μητέραερωμένη Βιολέτα έρχεται από το παρελθόν, ως Μέδουσα, ως Χίμαιρα και ως Άρπυια, μητέρατοτέμ και ταμπού. Χρειαζόταν μια ηθοποιό με κύρος, με βαθύ λόγο, πληγωμένο θηλαστικό και προδομένη ερωμένη. Η Κατερίνα Χέλμη ήταν μια έξοχη επιλογή. Ερχόταν στην παράσταση από τις αυστηρές φιγούρες του Ντίκενς, του Όσκαρ Ουάιλντ και του Χένρι Τζέιμς. Ένα θηλυκό προϊστορικό «τέρας» που πρέπει να ρουφήξει το μεδούλι νεαρού γιου για να θραφεί, με ένα μειδίαμα βαθιάς ικανοποίησης για τους θριάμβους της και ένα βλέμμα ύαινας για όσους αμφισβητούν την εξουσία της και τη γοητεία της.

Η Κάθριν είναι ένα νεαρό αθώο κορίτσι που μεταφέρει μια τρομερή εμπειρία βιασμού, τη φιλοδοξία να μεταποιήσει την ερωτική ιδιαιτερότητα του Σεμπάστιαν και την απελπισία ενός πλάσματος που παρέστη σε μια βακχική ωμοφαγία. Η Μαρίνα Ασλάνογλου εξελίσσεται σε πρωταγωνίστρια υψηλών στόχων. Έπαιξε την Κάθριν με καθαρότητα μέσων, μέτρο αλλά και ελεγχόμενες εκρήξεις θυμικού, ακολουθώντας την κρυπτικότητα του κειμένου και πιθανόν την επιθυμία του συγγραφέα να φαίνεται η συμπεριφορά της και ο λόγος της αμφίσημος ώστε να δίνει επιχειρήματα και για την αλήθεια και για τη φαντασίωση και την ψύχωση. Ο Θανάσης Κουρλαμπάς (Γιατρός Κούκροβιτς), λιτός και ισορροπημένος ανάμεσα στη φιλοδοξία του επιστήμονα και στη φιλανθρωπία του διπλανού, με ένα κούρειο χαμόγελο και ένα ερευνητικό βλέμμα.

Τη διανομή συμπληρώνουν με μέτρο και ηθογράφηση χωρίς γραφικότητες η Ζωή Ρηγοπούλου (πάντα αυθεντικά πειστική), η Μαριάνθη Κυρίου (κινησιολογικά πανταχού δρώσα), η Πόπη Λυμπεροπούλου (σκίτσο μαριονέτας στην υπηρεσία του «τέρατος») και ο Λευτέρης Πολυχρόνης (θρασεία καρικατούρα γιάπη).