Ο βαθμός μηδέν της ανθρωπιάς

Πώς μπορεί να διαβαστεί σήμερα ο … Ιβάν Ντενίσοβιτς; Καταρχάς ως μαρτυρία. Μια συγκλονιστική μαρτυρία της σκοτεινής πλευράς του 20ού αιώνα, η καταγραφή των συμπτωμάτων μιας εξουθενωμένης ανθρωπότητας που δεν της έχει απομείνει τίποτε παραπάνω εκτός από τον κυνισμό της επιβίωσής της.

Ακόμη και σήμερα η εικόνα της θηριωδίας του κομμουνιστικού ολοκληρωτισμού δεν θα ήταν πλήρης χωρίς τον Ιβάν Ντενίσοβιτς. Θα ήταν ενδεχομένως αρκετά «φιλολογική» και ελαφρώς εγκεφαλική χωρίς την καθημερινότητα αυτού του κατάδικου που η μόνη του ενοχή ήταν ότι πιάστηκε αιχμάλωτος από τους Γερμανούς εισβολείς της ΕΣΣΔ και κατάφερε να απελευθερωθεί.

Με όση δυσπιστία κι αν αντιμετώπισε τον Ιβάν Ντενίσοβιτς και τον δημιουργό του Σολζενίτσιν η αφρόκρεμα της δυτικής διανόησης- πάντα ερωτευμένη με τις ιδέες της- εντέλει ήταν αυτοί που κέρδισαν το παιχνίδι. Όλη η στυγνότητα, η απαξίωση της ανθρωπιάς, η ποταπότητα του ιστορικού εκτρώματος που ονομάζεται σταλινικό καθεστώς ενσαρκώνεται στη μία ημέρα από τη ζωή αυτού του ανθρώπου στο Γκουλάγκ. Όσοι φάκελοι κι αν ανοίξουν δεν μπορούν να προσθέσουν παρά πληροφορίες στον απολογισμό της θηριωδίας. Το αίσθημα το έχει καταγράψει ο Ιβάν Ντενίσοβιτς.

Ίσως επειδή ο Ιβάν Ντενίσοβιτς εκπέμπει και μια λογοτεχνική ακτινοβολία χωρίς την οποία, είμαι σίγουρος πως θα είχε χάσει ένα μεγάλο μέρος της αξιοπιστίας του. Δείχνει, κατά κάποιον τρόπο, και τα όρια της πεζογραφίας. Ποια άλλη τέχνη θα μπορούσε να καταγράψει τόσο απλά τον «βαθμό μηδέν της ανθρώπινης ύπαρξης»;

Γιατί είναι «βαθμός μηδέν» αυτό το ξεροκόμματο που το μουλιάζει με το σάλιο του για να αποκτήσει γεύση, αυτοί οι 29 βαθμοί κάτω από το μηδέν που «δεν είναι και τόσο κρύο», η υποχρεωτική αλληλεγγύη του κρατουμένου με τον δεσμοφύλακά του, η ταύτιση του κατάδικου με το καταναγκαστικό έργο που είναι η καταδίκη του.

«Η σκέψη του κρατουμένου δεν είναι ελεύθερη, όλοι σκέφτονται το ίδιο και το ίδιο, όλα γυρίζουν γύρω από το ίδιο πράγμα: μήπως βρουν το προσφάι στο στρώμα; Θα πάρω άδεια για το αναρρωτήριο το βράδυ;». Το συγκλονιστικό με τη Μια ημέρα του Ιβάν Ντενίσοβιτς είναι ότι η ημέρα αυτή δεν έχει ούτε παραμονή ούτε επομένη. Κάθε μέρα από τις 3.650 ημέρες της καταδίκης του μοιάζει να μην έχει ούτε παρελθόν ούτε και μέλλον.

Η τέχνη του Σολζενίτσιν είναι ότι καταφέρνει να χτίσει το αίσθημα ενός κόσμου που είναι βυθισμένος στο απόλυτο παρόν. Οι κατάδικοί του δεν ονειρεύονται καμιά ελευθερία. Οι θύτες τους έχουν ευνουχίσει την αντίληψη του χρόνου. Κανείς δεν μπορεί να ξέρει το τέλος της ποινής του. Μπορεί μετά το τέλος των δέκα χρόνων, χωρίς καμιά κατηγορία να τους ρίξουν άλλα δέκα. Μη έχοντας προοπτική μέλλοντος δεν είναι σε θέση να νοσταλγήσουν και το παρελθόν. Χωρίς αντίληψη του χρόνου το μόνο που σου μένει είναι ο «βαθμός μηδέν της ανθρώπινης ύπαρξης». Κι είναι αυτό το αίσθημα που κάνει ακόμη πιο ανατριχιαστική την ανάγνωση του Ιβάν Ντενίσοβιτς. Αν τον διαβάσεις ως μαρτυρία, ως εμβληματικό έργο μιας εποχής, τότε το παρατάς στα αζήτητα της ιστορικής ανωμαλίας, σ΄ ένα είδος νοσταλγικής φρίκης για ένα καθεστώς, όπως υπήρξε το σταλινικό, που όλοι ευχόμαστε να μην ξαναζήσουμε. Υπάρχουν εννοείται και οι εξαιρέσεις, όπως όσοι από το ΚΚΕ θέλουν να αποκαταστήσουν την υστεροφημία του αιμοσταγούς πατερούλη, όμως, ας πούμε πως συγκαταλέγονται στις γραφικότητες του Ελληνισμού.