«Δώστε μου πίσω το χειρόγραφό μου κι έφυγα»

«Αγαπητέ Νικήτα Σεργκέγεβιτς! Δεν θα έκρινα σκόπιμο να σπαταλήσω τον χρόνο σας για μια απλή λογοτεχνική υπόθεση, εάν δεν επρόκειτο για μια πραγματικά ιδιαίτερη περίπτωση. Αναφέρομαι στο εκπληκτικό μυθιστόρημα του Α. Σολζενίτσιν Μια ημέρα στη ζωή του Ιβάν Ντενίσοβιτς. Το όνομα αυτού του συγγραφέα δεν ήταν μέχρι στιγμής γνωστό σε κανέναν, αύριο όμως μπορεί να γίνει ένα από τα πιο αξιοπρόσεχτα ονόματα της λογοτεχνίας μας…» Με τα παραπάνω λόγια άρχιζε η επιστολή του ποιητή και εκδότη Αλεξάντρ Τβαρντόφσκι, η οποία απευθυνόταν ούτε λίγο ούτε πολύ στον γ.γ. του ΚΚΕΣΣΔ Νικήτα Χρουστσώφ. Το 1962, εννέα χρόνια μετά τον θάνατο του Στάλιν και με την πεποίθηση πως είχε έρθει η ώρα να κυκλοφορήσει η αλήθεια για τα σοβιετικά στρατόπεδα συγκέντρωσης, ο διευθυντής του πασίγνωστου λογοτεχνικού περιοδικού «Νόβι Μιρ», γνωρίζοντας πολύ καλά τι πήγαινε να κάνει με τη δημοσίευση του συγκεκριμένου έργου, έκρινε σκόπιμο να εξασφαλίσει κάλυψη από τον ανώτατο άρχοντα της ΕΣΣΔ. Την έλαβε. Και το πιο επαναστατικό για τα μέχρι τότε σοβιετικά δεδομένα βιβλίο εκδόθηκε έπειτα από απόφαση της Κ.Ε. του κόμματος!

Ο Σολζενίτσιν, το 1974, στα απομνημονεύματά του με τον παράξενο τίτλο Το μοσχάρι κουτούλησε στη βελανιδιά (μια αντίστοιχη ελληνική φράση θα ήταν «Με το κεφάλι στον τοίχο»), θυμάται για πόσο καιρό δίσταζε να παρουσιάσει το πόνημά του σε οποιονδήποτε εκδότη. Χρόνια ολόκληρα είχε περάσει να γράφει «για το συρτάρι», όπως συνήθιζαν να περιγράφουν οι λογοτέχνες τη συγγραφή «ακατάλληλων»- λόγω πολιτικής ασυμβατότητας- για έκδοση έργων. Ο Τβαρντόφσκι όμως έμοιαζε αρκετά σοβαρός για να του εμπιστευτεί κανείς ένα τέτοιου είδους βιβλίο: στο 22ο συνέδριο του ΚΚΕΣΣΔ, το 1961, είχε εκφωνήσει για τον συγγραφέα έναν πειστικότατο ως προς την ανατρεπτικότητά του λόγο. Παρ΄ όλα αυτά: από τη στιγμή που το χειρόγραφο προσγειώθηκε στο τραπέζι του Τβαρντόφσκι ώς την ώρα που είδε το φως της δημοσιότητας, πέρασε ένας ολόκληρος χρόνος. Ο Τβαρντόφσκι έπρεπε να αντικρούσει τις σοβαρότατες ενστάσεις συναδέλφων του, να σταθμίσει την πολιτική κατάσταση σωστά και τελικά να βρει την κατάλληλη ευκαιρία για να «σφραγίσει» την από χρόνια δεδηλωμένη καταδίκη του σταλινισμού και της «προσωπολατρίας» με ένα λογοτεχνικό έργο-ντοκουμέντο της ζωής στα στρατόπεδα συγκέντρωσης. Ο Σολζενίτσιν με τη σειρά του, αναγκάστηκε κάποια στιγμή να απειλήσει πως θα απέσυρε το χειρόγραφο, όταν κατά τη σύσκεψη της συντακτικής επιτροπής του περιοδικού τού ζήτησαν να προσθέσει στη σκέψη του ήρωά του την ελπίδα για αλλαγή και απελευθέρωση: «Περίμενα δέκα χρόνια», τους είπε, «και μπορώ να περιμένω άλλα τόσα. Δεν βιάζομαι. Δώστε μου πίσω το χειρόγραφό μου κι έφυγα». Ένα Σάββατο του Νοέμβρη 1962, δύο μέρες πριν ξεσπάσει η κρίση της Κούβας, κυκλοφόρησε το Μια ημέρα στη ζωή του Ιβάν Ντενίσοβιτς. Καθισμένος στο δωμάτιο του ξενοδοχείου του στη Μόσχα, ο καθηγητής Μαθηματικών και πρώην κατάδικος Σολζενίτσιν, ξαναδιαβάζοντας την ιστορία του τυπωμένη, ξέσπασε σε κλάματα. Θα έλεγε κανείς ότι αυτό θα ήταν ένα είδος ευτυχισμένου τέλους μιας οδύσσειας. Ωστόσο, μάλλον ήταν η αρχή της: η διεθνής κατάσταση, αλλά και οι αντιδράσεις των αναγνωστών (οργισμένες επιστολές στις μεγάλες σοβιετικές εφημερίδες), πολλοί από τους οποίους δεν αποδέχονταν με τίποτα την αλήθεια των στρατοπέδων, μετέτρεψαν τον Σολζενίτσιν πολύ σύντομα από κατήγορο σε κατηγορούμενο. Το καλοκαίρι του 1963 ξεσπάει κανονική μάχη γύρω από τον συγγραφέα. Οι διανοούμενοι χωρίζονται σε δυο στρατόπεδα: από τη μια όσοι τον προτείνουν για το βραβείο Λένιν της Λογοτεχνίας- δεν θα το πάρει- και από την άλλη όσοι θέλουν να τον κάνουν να σωπάσει- ανάμεσά τους ο Σόλοχοφ που θα φτάσει να τον ονομάσει «η πανούκλα της λογοτεχνικής μας ζωής»! Μετά τον αποκλεισμό του από την παντοδύναμη Ένωση Σοβιετικών Συγγραφέων το 1969, το 1970 ήρθε η απάντηση της Δύσης- το βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας- και τέλος, το 1974, μετά την κυκλοφορία στο Παρίσι του Αρχιπελάγους Γκούλαγκ, η απέλαση του συγγραφέα στη Γερμανία, όπου τον φιλοξένησε ο Χάινριχ Μπελ. Ανάμεσα σε όλα όσα γράφτηκαν για την προσφορά του Αλ. Σολζενίτσιν στην αλήθεια, ίσως η πρόταση της επιτροπής των βραβείων Νόμπελ να είναι η πιο αντιπροσωπευτική: «Για την ηθική δύναμη με την οποία υπηρέτησε τις αναντικατάστατες παραδόσεις της ρωσικής λογοτεχνίας».