Όταν ο Βίνσεντ έκοψε το αυτί του

«ΕΚΕΙΝΟΙ ΟΜΩΣ ΠΟΥ ΖΟΥΝ ΣΤΗΝ ΚΟΨΗ ΤΟΥ ΞΥΡΑΦΙΟΥ ΕΧΟΥΝ ΚΑΙ ΤΗΝ
ΙΚΑΝΟΤΗΤΑ ΝΑ ΒΛΕΠΟΥΝ ΠΙΟ ΜΑΚΡΙΑ. ΟΙ ΓΡΗΓΟΡΕΣ ΣΚΕΨΕΙΣ, ΟΙ ΣΥΣΧΕΤΙΣΜΟΙ
ΜΕΤΑΞΥ ΠΡΑΓΜΑΤΩΝ ΠΟΥ ΚΑΝΕΝΑΣ ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΣΕ
ΚΑΝΟΝΙΚΗ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΔΕΝ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΚΑΝΕΙ, Η ΟΞΥΤΗΤΑ
ΤΩΝ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΟΔΥΝΩΝ, ΟΛΑ ΑΠΟΤΕΛΟΥΝ ΤΑ
ΚΑΥΣΙΜΑ ΓΙΑ ΕΝΑ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΟ ΤΑΞΙΔΙ. Η ΠΑΡΑΝΟΙΑ ΤΩΝ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΩΝ
ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΑΠΟΛΥΤΑ ΜΥΘΙΚΗ»
Ίσως στη λαϊκή μυθολογία να μην προσεγγίζει κανένας το στερεότυπο του τρελού καλλιτέχνη περισσότερο από τον Ολλανδό ζωγράφο Βίνσεντ Βαν Γκογκ (1853-1890). Διόλου περίεργο, αφού και η ίδια του η μητέρα τον θεωρούσε παρανοϊκό- «θα ζητούσα από τον Κύριο να τον πάρει μαζί Του», έγραφε στον μικρότερο αδελφό του Τεό (και, κατά ανορθόδοξο τρόπο, «προστάτη» του μεγαλύτερου), λίγες μόλις ημέρες μετά τον αυτοακρωτηριασμό του Βίνσεντ-, καθώς και οι θορυβημένοι γείτονές του στο Αρλ της Προβηγκίας, στη Νότια Γαλλία, που μάζεψαν υπογραφές για να τον διώξουν από το «κίτρινο σπίτι» του και, ει δυνατόν, να τον εγκλείσουν σε ψυχιατρικό άσυλο: «[…] Έχει φανερώσει εδώ και καιρό, και σε αρκετές περιπτώσεις ξεκάθαρα, σημάδια πως δεν έχει σώας τας φρένας. Είναι επιρρεπής στο ποτό κι όταν πίνει, έρχεται σε μια κατάσταση υπερδιέγερσης που δεν ξέρει ούτε τι λέει ούτε τι κάνει. Η αστάθειά του τρομάζει όλους τους κατοίκους του τετραγώνου και περισσότερο απ΄ όλους, τις γυναίκες και τα παιδιά». Ο συγκάτοικος
Δεν τον θεωρούσαν όμως ψυχικά διαταραγμένο μονάχα οι απλοί επαρχιώτες, οι κατά τεκμήριο ανίκανοι να εκτιμήσουν το έργο του. Τον θεωρούσε και ο πρόσκαιρα συγκάτοικός του- από τον Οκτώβριο ώς τον Δεκέμβριο του 1888- επιφανής ζωγράφος Πολ Γκογκέν (1848-1903). Ιδού πώς σχολίασε τον θάνατό του, τέλη Ιουλίου του 1890, δύο μόλις ημέρες έπειτα από μια αποτυχημένη απόπειρα αυτοκτονίας (οι επιπλοκές της οποίας, ωστόσο, τον έστειλαν στον τάφο): «Όσο στενόχωρος και αν είναι αυτός ο θάνατος, δεν θρηνώ, γιατί ήξερα πως θα συνέβαινε, και ήξερα πόσο υπέφερε αυτός ο δυστυχισμένος φίλος παλεύοντας με την τρέλα». Παραμένει εν τούτοις αναπάντητο το ερώτημα: το έργο του Βαν Γκογκ ήταν απότοκο της τρέλας ή ανάχωμα στην τρέλα; Ο Βρετανός κριτικός τέχνης Μάρτιν Γκέιφορντ, ο συγγραφέας του Κίτρινου σπιτιού, δεν διστάζει να γνωματεύσει: «Από μια άποψη, ο Γκογκέν τον παρεξήγησε. Ο Βίνσεντ δεν ήταν ένας εμπνευσμένος, τρελός καλλιτέχνης. Ήταν ένας θαυμάσιος ζωγράφος που προσπαθούσε εναγωνίως να μη χάσει τα λογικά του. Έβλεπε τον κόσμο με σπάνια ένταση, κάτι που μετέφερε και στα έργα του. Και μόνον όταν παρατηρούσε και ζωγράφιζε, γνώριζε πόση ευχαρίστηση του έδινε αυτή η ικανότητα της βασανισμένης φύσης του».

Το επεισόδιο
Όπως οι συμπατριώτες του δημοσιογράφοι Ντέιβιντ Έντμοντς και Τζον Αϊντινάου στα έξοχα βιβλία τους Η οργή του Βιτγκενστάιν και O σκύλος του Ρουσό (αμφότερα θα τα βρείτε στις Εκδόσεις Πατάκη), έτσι και ο Μάρτιν Γκέιφορντ απομονώνει ένα συγκριτικά δευτερεύον επεισόδιο από τη ζωή δύο κορυφαίων ζωγράφων- την εφήμερη συγκατοίκησή τους στο «κίτρινο σπίτι»- και γύρω από αυτό υφαίνει ένα υβριδικό αφήγημα με δάνεια τόσο από την ιστορία της τέχνης (παρακολουθούμε το λυκόφως του εμπρεσιονισμού και την αυγή του μετεμπρεσιονισμού), την ψυχιατρική (οι διάφορες εκτιμήσεις για την «ασθένεια» του Βαν Γκογκ, με κυρίαρχη την εκτίμηση για μανιοκατάθλιψη), ακόμη και με ιστορίες που στοίχειωναν εκείνες τις ημέρες τα αστυνομικά δελτία Γαλλίας και Βρετανίας, όπως των δολοφόνων Πράντο (ο Γκογκέν παρακολούθησε τη δημόσια καρατόμησή του) και- του ασύλληπτου- Τζακ του Αντεροβγάλτη ή με τα έργα του Εμίλ Ζολά και του Γκι Ντε Μοπασάν που επηρέασαν βαθύτατα τον ψυχισμό του «βιβλιοφάγου» Βαν Γκογκ.

Μartin Gayford

ΤΟ ΚΙΤΡΙΝΟ ΣΠΙΤΙ

ΜΤΦ. ΔΗΜΗΤΡΑ ΒΕΛΙΣΣΑΡΙΟΥ ΕΚΔ. ΙΝΔΙΚΤΟΣ 2008 ΣΕΛ. 320,
ΤΙΜΗ: 19,40 ΕΥΡΩ