Μενή θεκέλ φαρές

Παλιότερα, τα επιτοίχια συνθήματα προκαλούσαν σε άλλους ένα σαρδόνιο μειδίαμα και σε άλλους μια νοικοκυρίστικη αγανάκτηση. Σήμερα, προκαλούν ανατριχίλα. Είναι σαν εκείνη τη φράση που ένα αόρατο χέρι σχημάτισε στον τοίχο κατά τη διάρκεια ενός από τα οργιαστικά συμπόσια του Βαλτάσαρ, του βασιλιά της Βαβυλώνας, και προανάγγελλε το τέλος της βασιλείας του. Τα όσα δραματικά συνέβησαν τις τελευταίες μέρες ήταν η εκπλήρωση μέρους μόνο της προφητείας. Ανίκανες να διαβάσουν σωστά αυτό το «μενή θεκέλ φαρές» στους τοίχους των ελληνικών πόλεων, οι πολιτικές και κοινωνικές ελίτ της χώρας είναι καταδικασμένες να βιώσουν και την ολοκλήρωσή της.

Τις πρώτες δύο δεκαετίες της Μεταπολίτευσης τα επιτοίχια συνθήματα των «αντιεξουσιαστών» ήταν μια νότα σαρκασμού μέσα στη γενική δημοκρατική και σοσιαλιστική ευφορία εκείνων των χρόνων. Είχαν πολιτικό και κριτικό χαρακτήρα, ναι, αλλά δεν μας ανησυχούσαν, γιατί εκπορεύονταν από μια μικρή, απομονωμένη, λιγάκι γραφική ομάδα, και μπορούσαμε να απολαύσουμε το επινοητικό χιούμορ τους με μια κάπως αυτοειρωνική διάθεση που δεν αμφισβητούσε σοβαρά την κατεστημένη τάξη πραγμάτων. Τo περιβόητο «Μπάτσοι γουρούνια δολοφόνοι», που έμελλε να γίνει διαχρονικό, μας φαινόταν μια τραχιά παραφωνία στη σπιρτόζικη χάρη εκείνων

Γιώργος Α. Πεπονής

OΙΤΟΙΧΟΙ ΑΝΗΚΟΥΝ ΣΤΟΠΛΗΘΟΣ

ΕΚΔ. ΠΟΝΤΙΚΙ, ΑΘΗΝΑ 2008, ΣΕΛΙΔΕΣ 332, ΤΙΜΗ 26 ΕΥΡΩ

των συνθημάτων, άκομψο μάλλον παρά ανατρεπτικό.

Σήμερα, το σύνθημα αυτό δεν μας ενοχλεί. Όχι μόνον επειδή το έχει στομώσει η πολλή χρήση, αλλά προπαντός επειδή μας φαίνεται σαν ένας κοινός τόπος στο φόντο άλλων, απείρως πιο δυσοίωνων μηνυμάτων. Σήμερα, τα συνθήματα στους τοίχους εκφράζουν απελπισμένη οργή και μίσος. Λιγότερο πολιτικά, αλλά πολύ περισσότερο βίαια, είναι το ουρλιαχτό κοινωνικών ομάδων που δεν θα χωρούσαν ούτε σε εκατό Εξάρχεια και που αισθάνονται αποκλεισμένες από το μέλλον, παγιδευμένες σ΄ ένα ασφυκτικό παρόν, την ίδια στιγμή που είναι αναγκασμένες να παρακολουθούν ένα όργιο διαφθοράς, ρεμούλας, αθέμιτου πλουτισμού, επιδεικτικής χλιδής και κοινωνικής αναισθησίας από τους εκπροσώπους, τους υποβολείς και τους προνομιακούς συνομιλητές του πολιτικού συστήματος.

Σ΄ αυτό το κλίμα, ένα επιτοίχιο όπως το «΄Οσο ζω, θα ζω τη ζωή μου, και να πάτε να γαμηθείτε όλοι σας» μπορεί να θεωρηθεί αισιόδοξο, σχεδόν ρομαντικό, παρά τη βάναυση φρασεολογία του: δεν μιλάει εδώ αυτός που απορρίπτεται, αλλά αυτός που απορρίπτει, που πιστεύει ακόμα πως μπορεί να ζήσει τη ζωή του όπως θέλει ο ίδιος, γράφοντας στα παλιά του τα παπούτσια «όλους», δηλαδή το σύστημα. Πρόκειται όμως για την εξαίρεση. Ο κανόνας βρίσκει τη θεμελίωσή του σε συνθήματα όπως «Η κοινωνία σας είναι η φυλακή μας» ή «΄Εκανες ποτέ κάτι που πραγματικά ήθελες;», βρίσκει το σκεπτικό του στο «΄Ο, τι δεν ανατρέπεται μπορεί να καταστραφεί» (ίσως η πιο ξεκάθαρη έκφραση του αισθήματος κοινωνικού και πολιτικού αδιεξόδου που συνέχει τους σημερινούς εξεγερμένους) και βρίσκει τις πολεμικές ιαχές του σε σλόγκαν του τύπου «Καταστρέφω, άρα υπάρχω», «Σπάστε, κάψτε, διασκεδάστε» ή «Πόλη που καίγεται λουλούδι που ανθίζει», με το τελευταίο να αποτελεί μια πιο ρόδινη (μεταφορικά και κυριολεκτικά) παραλλαγή, ιδιαίτερα επίκαιρη, αλλά πάντως μειοψηφική.

Δεν υπάρχει πια περιθώριο για το, έστω χοντρό, χιούμορ, που προϋποθέτει την ψυχραιμία μιας ορισμένης απόστασης από τον στόχο του. Ακόμα και ένα σύνθημα όπως «Το μουνί μου είναι πιο καυτό απ΄ την μολότωφ σου» δεν εκφράζει αποδομική φεμινιστική ειρωνεία, αλλά έχει κάτι το απεγνωσμένα έξαλλο: ενώ μοιάζει να απηχεί το παλιό «Κάντε έρωτα, όχι πόλεμο», στην πραγματικότητα αντιπαραθέτει σε μια πράξη τυφλής εξέγερσης μια ακόμα πιο τυφλή, μοναχική σεξουαλική μανία, που υπογραμμίζεται από το κτητικό «μου» ασυνόδευτο από οποιαδήποτε επίκληση στον άλλο. Το χιούμορ διασώζεται πια μόνο στα ποδοσφαιρικά συνθήματα, μολονότι ακόμα και σ΄ αυτά πολύ σπανιότερο από άλλοτε. Το επιτοίχιο π.χ. των οπαδών της ΑΕΛ «Γαμήστ΄ τς, πηδήξτ΄ τς, αποσυνοντίστ΄ τς» συνδυάζει κοινόχρηστες βωμολοχίες, λόγιες λέξεις και θεσσαλική διάλεκτο σε μια παράδοξη, αλλά ξεκαρδιστική σύνθεση, με την οικειοποίηση (και, έτσι, εξουδετέρωση) των αθηναϊκών γελοιογραφικών στερεοτύπων για τους Θεσσαλούς «βλάχους».

Μια μελέτη του συνόλου των «αντιεξουσιαστικών» συνθημάτων μπορεί να καταλήξει και σε μια πιο διαφοροποιημένη εικόνα του καθεστώτος των Εξαρχείων. Τα Εξάρχεια ζουν σήμερα ανάμεσα στον μύθο τους και την πραγματικότητα. Ο μύθος τα θέλει μια νησίδα νεανικής ζωντάνιας και αντισυστημικής κουλτούρας στην καρδιά της αποχαυνωμένης, υπερκαταναλωτικής Αθήνας. Η πραγματικότητα υποβάλλει εξίσου, αν όχι περισσότερο, την εικόνα ενός γκέτο δημιουργημένου, ελεγχόμενου και χρησιμοποιούμενου από την αστυνομία, αλλά όχι λιγότερο έκδοτου στον καταναλωτικό ευδαιμονισμό. Ο επισκέπτης δεν ανακαλύπτει πολλά στοιχεία αληθινά εναλλακτικής κουλτούρας, βλέπει όμως σε κάθε βήμα του χλιδάτα εστιατόρια, μπιχλιμπιδάτα μπαρ, πολυτελή τζιπ και βαριές μοτοσικλέτες καβάλα στα πεζοδρόμια κ.λπ., ό, τι δηλαδή και στην υπόλοιπη Αθήνα του νεοπλουτισμού και του lifestyle.

Σ΄ αυτό το σκηνικό, «περιφρουρημένο» από έναν μόνιμο αστυνομικό κλοιό, γίνονται οι συναλλαγές εκείνες που ένα αντιεξουσιαστικό σύνθημα (γιατί υπάρχουν ασφαλώς και συνειδητοποιημένες αντιεξουσιαστικές ομάδες στα Εξάρχεια) ακτινογραφεί με τα λόγια «΄Οπου δεν φτάνουν τα γκλομπ των μπάτσων φτάνει η πρέζα τους». Από την άλλη, όμως, η φιλοσοφία της «ρούχλας» και των τεμπέληδων της εύφορης κοιλάδας, βολικότατη για τον κρατικό κατασταλτικό μηχανισμό και πιθανότατα υποθαλπόμενη από αυτόν, αποτυπώνεται καθαρά σε συνθήματα του τύπου «Η εργασία μάς τρυπά τα κόκαλα» ή «Σύνταξη στα 18, στράτευση στα 100», συνθήματα τόσο πιο άσχημα όσο φορούν τον μανδύα και πλαστογραφούν την υπογραφή του αναρχισμού.

Ωστόσο, αν είδαμε ασχήμιες στους δρόμους της Αθήνας και τόσων άλλων ελληνικών πόλεων τις προηγούμενες μέρες, δεν ήταν αυτού του είδους. Δεν ξεσηκώνεται κανείς, έστω τυφλά, και δεν καταστρέφει με λύσσα για να υπερασπίσει το «δικαίωμά» του στο επιχορηγούμενο ραχάτι. Και μην περιμένουμε, έτσι κι αλλιώς, από τα επιτοίχια συνθήματα της ελληνικής νεολαίας ή από τη συμπεριφορά της στις διαδηλώσεις μια εικόνα της δυσφορίας της περισσότερο συνεκτική και συγκροτημένη από όσο μπορεί να είναι σήμερα. ΄Οσες και αν είναι οι αντιφάσεις, όμως, το μήνυμα και στις δύο περιπτώσεις είναι σαφές για όλους εκτός, όπως όλα δείχνουν, από εκείνους στους οποίους πρωτίστως απευθύνεται. Σ΄ αυτούς τους τελευταίους αφιερώνω το εξής σύνθημα, που αλίευσα, όπως και όλα τα πιο πάνω, από το βιβλίο του Γιώργου Α. Πεπονή: «Ουτοπία δεν είναι να πιστεύεις ότι ο κόσμος μπορεί να αλλάξει, αλλά να νομίζεις ότι θα μείνει ίδιος».