Πόσο Μεσαίωνας υπήρξε ο Μεσαίωνας;

Η ΠΙΟ ΔΙΑΔΕΔΟΜΕΝΗ ΑΠΟΨΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΙΔΙΟΜΟΡΦΙΑ ΤΟΥ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ
ΣΤΗΡΙΖΕΤΑΙ ΣΤΗΝ ΑΝΤΙΛΗΨΗ ΤΗΣ ΣΥΝΕΧΟΥΣ ΓΡΑΜΜΙΚΗΣ ΕΞΕΛΙΞΗΣ
ΤΟΥ ΜΕ ΟΔΗΓΟ ΟΡΙΣΜΕΝΕΣ ΑΝΤΙΛΗΨΕΙΣ ΠΕΡΙ ΠΡΟΟΔΟΥ, ΟΙ ΟΠΟΙΕΣ
ΕΚ ΤΩΝ ΥΣΤΕΡΩΝ ΜΟΙΑΖΟΥΝ ΑΝΑΠΟΦΕΥΚΤΕΣ. ΣΤΗΝ ΠΟΡΕΙΑ ΑΥΤΗ Ο
ΜΕΣΑΙΩΝΑΣ ΘΕΩΡΕΙΤΑΙ ΜΙΑ ΜΑΛΛΟΝ ΣΚΟΤΕΙΝΗ ΠΑΡΕΝΘΕΣΗ. Η ΤΖΟΥΛΙΑ
ΣΜΙΘ ΚΑΤΑΡΡΙΠΤΕΙ ΑΥΤΗ ΤΗΝ ΑΠΟΨΗ.
Σύμφωνα με την κυρίαρχη τελεολογική σύλληψη της Ιστορίας λοιπόν, ο Μεσαίωνας βαραίνει σαν αδρανές υλικό πάνω στο σώμα μιας Ευρώπης που άρχισε να γίνεται Ευρώπη από τη στιγμή που έπαψε να είναι μεσαιωνική. Τόσο σκοτεινή παρένθεση και με τέτοια αδρανή υλικά που, ως γνωστόν, μια ολόκληρη μερίδα ιστορικών ερευνητών πιστεύει πως η Αναγέννηση δεν προήλθε από τα υλικά των «Μέσων Χρόνων» αλλά από τον εμβολιασμό της Ευρώπης με τα αντισώματα ενός αραβικού διαφωτισμού, ο οποίος χαρακτηρίζεται από πραγματική αυτοθυσία αφού, προκειμένου να εμβολιάσει την Ευρώπη εγκατέλειψε τον εαυτό του μιας και έκτοτε αγνοείται η τύχη του.

Είναι η αλήθεια πως η αντίληψη αυτή, όσο ενδιαφέρον και αν έχει για την οικοδόμηση του σύγχρονου πολυπολιτισμικού οικοδομήματος, δυσκολεύεται να ερμηνεύσει πολλά από τα «αμιγώς» ευρωπαϊκά φαινόμενα. Πώς είναι δυνατόν για παράδειγμα λαοί με διαφορετικές γλώσσες, τόσο διαφορετικά έθιμα και τόσο διαφορετικό χαρακτήρα να έχουν συνείδηση ότι αποτελούν μέρος του ίδιου συνόλου; Μπορεί να αλληλοσπαράσσονταν έως τα μέσα του 20ού αιώνα, ποτέ όμως δεν εξόρισε ο ένας τον άλλον εκτός ευρωπαϊκού περιβάλλοντος.

Αν υποθέσουμε πως ο Μεσαίωνας είναι ένα έργο που εκτυλίσσεται κάτω από την προστατευτική σκιά της χριστιανικής εκκλησίας, τότε τι ήταν αυτό που επέτρεψε τη συγκρότηση κοσμικών μορφωμάτων εξουσίας; Σίγουρα δεν είχαν προβλέψει και δεν εργάζονταν για την εκκοσμικευμένη διοίκηση της σημερινής Ευρωπαϊκής Ένωσης, παρ΄ όλα αυτά τα μορφώματα είναι ορατά. Από αυτό το περιβάλλον η Τζούλια Σμιθ εξαιρεί την Ελλάδα, και όχι άδικα αφού και σήμερα ακόμη το Βυζάντιο ενορχηστρώνει το ειδύλλιο Κράτους και Εκκλησίας- μόνο που αντί να μυρίζει λιβάνι στην ατμόσφαιρα κυριαρχεί η δυσοσμία του Εφραίμ και των συμμοριτών του.

Είναι η αλήθεια πως τις τελευταίες δεκαετίες σημαντικοί ιστορικοί έχουν βγάλει τον Μεσαίωνα από την αγκυλωμένη ακινησία του. Σκέφτομαι τον Ζακ Λε Γκοφ, το Η Ευρώπη γεννήθηκε τον Μεσαίωνα; (Εκδ Πόλις). Στον διάλογο αυτόν παρεμβαίνει και η Τζούλια Σμιθ. Προσοχή, δεν πρόκειται για προσπάθεια ορισμού μιας ευρωπαϊκής υπόστασης, τη χάραξη κάποιων πολιτισμικών συνόρων που θα μας επέτρεπαν να κρίνουμε αν κάτι είναι «ευρωπαϊκό» ή όχι. Πρόκειται, αντιθέτως, για μια εξερεύνηση στα άδυτα των αδύτων του ευρωπαϊκού παρελθόντος, στον πρώιμο Μεσαίωνα, στα χρόνια από το 500 έως το 1000 μ.Χ. Πρόκειται για μια «ανθρωπολογική» αναζήτηση της πραγματικότητας του ευρωπαϊκού κόσμου την εποχή εκείνη, με ιδιαίτερα μορφώματα που αφορούν τόσο τα στοιχειώδη κοινωνικά σωματίδια, όπως οι σχέσεις «δούναι και λαβείν» ή οι σχέσεις των δύο φύλων, όσο και τη θέσμιση της κοινωνικής οργάνωσης, τα βασίλεια, τις αντιλήψεις περί αυτοκρατορίας και την κοινωνική λειτουργία της θρησκείας. Με ποιο τρόπο, για παράδειγμα, η ανάμνηση της αυτοκρατορικής Ρώμης διατηρείται ζωντανή έως τον 8ο αιώνα, όταν η Ευρώπη δεν είναι παρά ένα μωσαϊκό από μικρομέγαλα βασίλεια; Και πώς αυτή η ιδέα της αυτοκρατορικής Ρώμης επιτρέπει στον Καρλομάγνο να γίνει ο ιστορικός Καρλομάγνος; Η «μεταφορική προοπτική» την οποία επικαλείται η συγγραφέας εστιάζει στη «χρήση της Ρώμης και της αυτοκρατορίας ως ισχυρών φαντασιακών μέσων που διαμόρφωσαν τις πολιτισμικές παραμέτρους της πρώιμης μεσαιωνικής σκέψης…». Έχει ενδιαφέρον να δει κανείς τον τρόπο με τον οποίο εξηγεί η συγγραφέας το γεγονός ότι ο Χριστιανισμός, αν και κατ΄ εξοχήν ρωμαϊκή θρησκεία, επιβίωσε και μετά την κατάρρευση της κοινωνίας που τον εξέθρεψε. Η Σμιθ το αποδίδει στο εύπλαστο δόγμα που διατήρησε σε όλο τον πρώιμο Μεσαίωνα, την οργάνωση σε μικρούς τοπικούς πυρήνες οι οποίοι όμως κατ΄ αυτό τον τρόπο υιοθετούσαν οικουμενικές αντιλήψεις, σε έναν συνδυασμό πολλαπλασιασμού των κοινωνικών κυττάρων αλλά και της ενίσχυσής του από τη μεγάλη πολιτική. Τηρουμένων όλων των αναλογιών, η περιγραφή θυμίζει αρκετά τον τρόπο με τον οποίο εξαπλώνονται σήμερα οι σέχτες των Ευαγγελικών, κυρίως στην αφρικανική ήπειρο.

Η αλήθεια είναι ότι ξεκινώντας να διαβάσω το βιβλίο της Σμιθ φοβόμουν μια ακόμη «ανθρωπολογική» καταγραφή φαινομένων και συμπεριφορών, οι οποίες όσο πιο υποτυπώδεις είναι τόσο περισσότερο μοιάζουν από τον έναν πολιτισμό στον άλλο. Η συγκριτική μέθοδος, όσο κι αν έχει ενδιαφέρον, εντέλει αποδεικνύεται ο καλύτερος οδοστρωτήρας: αφού όλοι βράζουμε στο ίδιο καζάνι και όλοι έχουν κάποιο «έπος» στο παρελθόν τους δεν χρειάζεται να πασκίζουμε για να βρίσκουμε και να κρίνουμε τις ιεραρχίες. Κι όμως ο Σενέκας δεν πρόκειται ποτέ να εξισωθεί με τα προσευχητάρια ή τους Βίους των Αγίων. Η μετάφραση του Νίκου Κούτρα είναι εξαιρετική.

Julia Μ.Η. Smith

Η ΕΥΡΩΠΗ ΜΕΤΑ ΤΗΡΩΜΗ

ΜΤΦ. ΝΙΚΟΣ ΚΟΥΤΡΑΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΤΟΥ ΕΙΚΟΣΤΟΥ ΠΡΩΤΟΥ, 2008, ΣΕΛ. 472,
ΤΙΜΗ: 31,50 ΕΥΡΩ