Κόντρα μαθητή και δάσκαλου

«Κοντός,παχουλός και ήσυχος,έμοιαζε να ξοδεύει πολλά σε κακόγουστα ρούχα». Είναι ο Τζορτζ Σμάιλι, ο πλέον σκεπτικιστής από τους κατασκόπους του Ψυχρού Πολέμου, ήρωας πέντε μυθιστορημάτων του Τζον Λε Καρέ· αλλά είναι και το ίδιο του το πρότυπο, ο Αγγλοιρλανδός Λόρδος Κλανμόρις, ο μέντορας του Λε Καρέ, προϊστάμενος Βρετανών πρακτόρων κατά την περίοδο 1950-70, και παραγνωρισμένος συγγραφέας 17 ψυχολογικών θρίλερ με το ψευδώνυμο Τζον Μπίνγκαμ. Η περιπέτεια της συνεργασίας τους που εξελίχθηκε σε αντιπαλότητα αποκαλύπτεται σε μια έκδοση (Λιβάνης) η οποία συνδυάζει: το μυθιστόρημα Πέντε σταυροδρόμια για τον παράδεισο που πρωτοκυκλοφόρησε ο Μπίνγκαμ το 1953 και, ως πρόλογο, το αυτοβιογραφικό δοκίμιο που έγραψε ο Λε Καρέ το 2000, για να κλείσει τους λογαριασμούς του. Ο αναγνώστης θα διαβάσει λοιπόν μια ιστορία μυστηρίου γύρω από ένα ερωτικό τετράγωνο (Μπίνγκαμ), ιστορία που εξελίσσεται με μάλλον παλιομοδίτικο τρόπο αλλά γίνεται ερεθιστική καθώς πραγματεύεται εγκλήματα με κίνητρο την αγάπη και την ανθρωπιά. Και από την άλλη, θα διαβάσει ένα τελείως διαφορετικό κείμενο (Λε Καρέ) που φωτίζει τα παρασκήνια της κατασκοπευτικής λογοτεχνίας. Τα δύο τους διασταυρώνονται στην οξυδερκή ψυχολογική ανάλυση των χαρακτήρων που διαμορφώθηκαν στο σκοτεινό φως της μεταπολεμικής Αγγλίας- και εκεί έγκειται το ενδιαφέρον του βιβλίου. Ο ΚλανμόριςΜπίνγκαμ και ο Κόρνουελ- Λε Καρέ, συνεργάστηκαν για δύο χρόνια στη Μυστική Υπηρεσία Πληροφοριών Εσωτερικού (ΜΙ 5), και ο πρώτος έσπρωξε τον δεύτερο να πειραματιστεί στη λογοτεχνία. Όμως ο μαθητής αποδείχθηκε πολύ πιο ανήσυχος από τον δάσκαλό του, πιο ευαίσθητος στο να συλλάβει τον διογκούμενο αμοραλισμό της εποχής, και…πιο ταλαντούχος. Στον πρόλογό του εξηγεί με αβρότητα ότι ο και κατά 23 χρόνια γηραιότερος Μπίνγκαμ καθηλώθηκε στον τομέα «αποτροπής ανατρεπτικών ενεργειών» εντός των τειχών, ενώ ο ίδιος γνώρισε σε βάθος και τις επιχειρήσεις στο εξωτερικό… Ωστόσο, στα τέλη του ΄60, όταν η ταυτότητά του προδόθηκε από τον διπλό πράκτορα Κιμ Φίλμπι, εγκατέλειψε την αντικατασκοπία και αφοσιώθηκε στο γράψιμο. Αντίθετα ο Μπίνγκαμ παρέμεινε, και δεν έπαψε να τον θεωρεί προδότη, επειδή μέσα από τα μυθιστορήματά του ασκούσε κριτική στην Υπηρεσία. Ο Λε Καρέ μιλά με κατανόηση για την προσκόλληση του Κλανμόρις- Μπίνγκαμ «σε σταθερές που ο κόσμος γύρω του είχε εγκαταλείψει από καιρό» και για τον δονκιχωτισμό του. Χαρακτηριστικά που βρίσκουμε και στον Σμάιλι, με διαφορετική όμως προοπτική. Διότι στα βιβλία του, ο Λε Καρέ μεταμόρφωσε, όπως λέει, τον Μπίνγκαμ, από «ιεροκήρυκα βεβαιοτήτων» σε «οπαδό της αμφιβολίας».

Εκτός όμως από τη διάπλαση ενός λογοτεχνικού ήρωα, το κείμενο του Λε Καρέ σκαλίζει και την ιδεολογική προπαγάνδα πίσω από το εκάστοτε προφίλ των πρακτόρων στα κατασκοπευτικά μυθιστορήματα της εποχής. Ο Μπίνγκαμ λ.χ.

τους έβλεπε ως πατριώτες δημοσίους υπαλλήλους, και επέκρινε τον Λε Καρέ που τους παρουσίαζε ως «αιμοδιψείς, κυνικούς, πανίσχυρους, διπρόσωπους» ή ως «αδέξιους, τελειωμένους τεμπέληδες». Αν θυμηθούμε και το ξενοφοβικό προφίλ τού (λίγο προγενέστερου) Τζέιμς Μποντ, καταλαβαίνουμε ότι πίσω από αυτήν τη διαμάχη διαφαίνεται η σύγκρουση γενεών στον αθέατο κόσμο των Μυστικών Υπηρεσιών. Ένα πρόβλημα δηλαδή με γενικότερες κοινωνικές συνέπειες, που αποτυπώνεται σήμερα στη συρρίκνωση των δημοκρατικών δικαιωμάτων στο όνομα του πολέμου κατά της τρομοκρατίας- πολέμου που έχει υποκαταστήσει, κατά τον Λε Καρέ, τον (Ψυχρό) πόλεμο των δεκαετιών ΄50-΄70 «μεταξύ δύο συστημάτων, του καπιταλιστικού και του σοσιαλιστικού, που είχαν εκτροχιαστεί». Στα Πέντε σταυροδρόμια για τον παράδεισο, δεν γίνεται κανένας λόγος για κατασκόπους, γίνεται όμως για εγκλήματα που δικαιολογούνται στα μάτια των δραστών τους, από έναν ανώτερο ευγενικό σκοπό. Κάτι που απηχεί τη στάση των μυστικών πρακτόρων οι οποίοι στις αρχές του ΄50, προχωρούσαν αδίστακτα σε φόνους ή προδοσίες ακόμα και συναδέλφων τους, προκειμένου να αναχαιτίσουν (ή να ενισχύσουν) τους «κόκκινους». Ο Μπίνγκαμ καταδικάζει αυτές τις ακρότητες, αλλά και δικαιώνει τα ικανά μυαλά που ρισκάρουν. Στο κέντρο του μυθιστορήματος είναι δύο ιστορίες έρωτα και προδοσίας, με ήρωες δυο παιδικούς φίλους. Ο ευαίσθητος θα παντρευτεί μια υπέροχη κοπέλα όμως όταν θα συναντήσει τη γυναίκα της ζωής του, αντί να εγκαταλείψει την σύζυγό του, θα προσπαθήσει να τη δηλητηριάσει από οίκτο για να τη γλιτώσει από τη δυστυχία της μοναξιάς. Ο προσγειωμένος θα ερωτευτεί την ερωμένη του φίλου του και θα την αποπλανήσει οδηγώντας τον (και βοηθώντας τον) να αυτοκαταστραφεί. Η ανθρωποκτονία θα αποτραπεί την τελευταία στιγμή, η… ψυχοκτονία όμως θα συντελεστεί και ο ηθικός αυτουργός θα μείνει ατιμώρητος, θα ευτυχήσει και θα βολευτεί μια χαρά με τις τύψεις του… Ο Μπίνγκαμ δεν εστιάζει στο ποιος διέπραξε το έγκλημα αλλά στο γιατί, και στο αν θα απονεμηθεί Δικαιοσύνη. Το συμπέρασμά του, μελαγχολικό: η ανθρωπιά έχει πεθάνει και ο κυνισμός έχει εξαπλωθεί μετά τον πόλεμο. Το ίδιο θα πει και ο Λε Καρρέ. Μόνο που εκείνος θα το καταγγείλει και δεν το αποδεχθεί.