Ρίτσος, ο πολυσύνθετος

Έτος Ρίτσου το 2009,καθώς συμπληρώνονται 100 χρόνια από τη γέννηση του «ποιητή της Ρωμιοσύνης» και, νάτην, μια έκδοση χορταστική και απαιτητική που χαράσσει τον δρόμο για μια υποδοχή αντάξια του μεγέθους του. Είναι ο Ποιητής και ο πολίτης Γιάννης Ρίτσος, μια σύνθεση με 33 μελετήματα Ελλήνων και ξένων ειδικών, καρπός του πρώτου Διεθνούς Συνεδρίου που διοργανώθηκε το 2005 από το Μουσείο Μπενάκη- κάτοχο και του αρχείου Ρίτσου, συνέκδοση με τον Κέδρο, με επιμελητές τη βιβλιογράφο του Αικ. Μακρυνικόλα και τον ιστορικό Στρ. Μπουρνάζο. Ένα βιβλίο 550 σελίδων που μπορεί να μη συνιστά τομή στην προσέγγιση του Ρίτσου (είναι λίγες οι εισηγήσεις που προσκομίζουν καινούργια ευρήματα ή ερμηνείες), όμως είναι εξαιρετικά χρήσιμο για τη μελέτη του, πόσω μάλλον που 18 χρόνια μετά τον θάνατό του εξακολουθεί να μην υπάρχει επαρκής συνθετική μονογραφία του. Τα επιμέρους δοκίμια παρουσιάζουν τη σχέση του ποιητή με τον αρχαιοελληνικό κόσμο· τη σχέση του με την εποχή του· το ποιητικό του πιστεύω· την πρόσληψη του έργου του τόσο στη Ρωσία ή στα πρώην ανατολικά κράτη όσο και στον αγγλοσαξονικό κόσμο, τόσο στην αρχή όσο και στο τέλος της διαδρομής του. Η οπτική των συγγραφέων- έγκυροι όλοι τους- είναι ώριμη και οξεία, παρότι η αναφορά στις αντιδράσεις ή στις αμφιθυμίες που είχε προκαλέσει στο σινάφι του ο Ρίτσος, ιδίως το ΄60 αλλά και μετά το 1982 (με τα αυτοβιογραφικά πεζά του Εικονοστάσιου Ανωνύμων Αγίων ), είναι περιορισμένη. Ίσως όμως το πιο σημαντικό να είναι ότι το βιβλίο αυτό επιβεβαιώνει την αμετάκλητη έξοδο του Ρίτσου από αυτό που η Χρύσα Προκοπάκη χαρακτήριζε… Καθαρτήριο. Διότι ο Ρίτσος πλήρωσε ακριβά την ιδεολογική και πολιτική του εμπλοκή στους αγώνες του ΚΚΕ, όχι μόνο διότι εκτοπίστηκε στα ξερονήσια και κυνηγήθηκε ώς τις αρχές του ΄70, αλλά και διότι διαβάστηκε απλουστευτικά και μονομερώς, ως «μπροστάρης της επανάστασης» και τίποτα περισσότερο. Επειδή «μόχθησε για μιαν άλλη δόμηση της πραγματικότητας», επειδή «συνέδεσε ρητά και αναπόσπαστα τον εαυτό του, τον κόσμο του, τη γλώσσα και τη σιωπή του με το ιδανικό της σοσιαλιστικής κοινωνίας», εξορίστηκε, όπως γράφει στην εισαγωγή του ο ιστορικός τού Μπενάκη Δημήτρης Αρβανιτάκης, «από τον Κανόνα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, στις παρυφές μιας εποχής και μιας γενιάς στην οποία δικαιωματικά ανήκε». Όσο ζούσε, γινόταν «ιδεολογική χρήση και κατάχρηση των υψηλότονων ποιημάτων του» με το «ηρωικό ή μαρτυρικό περιεχόμενο» επισημαίνει και ο κριτικός Παντελής Μπουκάλας, υποστηρίζοντας ότι ακόμη και η μουσική του «μεταγλώττιση», τον ζημίωσε. Επιτέλους, λοιπόν, ο Ρίτσος «διαβάζεται» εδώ με κριτήρια Λογοτεχνίας.

Δεν τελειώσαμε φυσικά με τον Ρίτσο. Το τεράστιο έργο του είναι ανεξάντλητο ως πεδίο μελέτης. Έχουν εκδοθεί 112 τίτλοι (πλέον πρόσφατη η συλλογή Αργά πολύ αργά μέσα στη νύχτα που κυκλοφόρησε μεταθανάτια) αλλά υπολείπονται ακόμη 12 συλλογές της περιόδου 1981-1986 και το πεζό τού 1986 Κάτι πολύ γαλάζιες μέρες με διαφωνίες. Το ενδιαφέρον όμως στον Ποιητή και πολίτη Γ. Ρ. είναιότι η… Ριτσολόγος Προκοπάκη παρουσιάζει μια ανέκδοτη πρώιμη σύνθεσή του 1.185 στίχων, η οποία αποκαλύπτει τις εσωτερικές συγκρούσεις που θα τον καθορίσουν. Είναι η Αποθέωση του δρόμου, γραμμένη στην πρώτη της εκδοχή μεταξύ 1936-38 και αφιερωμένη στον Παλαμά ο οποίος τον είχε ξεχωρίσει μόλις 28άρη, με το περίφημο «παραμερίζομε, ποιητή, για να περάσης». Διαβάζουμε λοιπόν εδώ έναν εξομολογητικό μονόλογο του ώριμου Σωκράτη- alter ego του Ρίτσου, προς τον Αλκιβιάδη, τη νύχτα του πλατωνικού Συμποσίου· καιβλέπουμε όλους τους θεματικούς άξονες γύρω από τους οποίους θα περιστραφεί το μεταγενέστερο έργο του Ρίτσου: πάλη ανάμεσα στο πνεύμα και το σώμα, έρωτας- θάνατος, έξαρση κάλλους- βαθιά αίσθηση της φθοράς, δίψα αλλά και ματαιότητα της δόξας κ.ά. Η θεατρόμορφη σκηνοθεσία του ποιήματος και η προβολή του στην αρχαιότητα προοιωνίζονται μάλιστα τους μονολόγους της κορυφαίας Τέταρτης Διάστασης που θα αρχίσουν να γράφονται 20 χρόνια αργότερα. Βέβαια ο τόνος είναι υψηλός, λυρικός και αρχαιοπρεπής, και η όλη σύνθεση στο μεγαλύτερο μέρος της μπουκώνει τον αναγνώστη. Από την άλλη όμως, φωτίζει καίρια την ποιητική ιδιοσυγκρασία του Ρίτσου. Οι κακές γλώσσες κατηγορούσαν τον Ρίτσο ότι συχνά έγραφε «στο πόδι». Αυτή η φήμη καταρρίπτεται οριστικά από τις αλλεπάλληλες μεταμορφώσεις των στίχων του όπως προκύπτουν από την παρουσίαση του μεγάλου αρχείου του (Α. Κώττη). Ο Αναγνωστάκης διαφωνούσε με τον ποιητικό τρόπο του, με την «ποίηση- προσκλητήριο των καιρών» την υπαγορευμένη ενίοτε από πολιτικές αναγκαιότητες, ενώ ο Σινόπουλος τον είχε επικρίνει για έλλειψη καλλιτεχνικής συνείδησης (Χρ. Ντουνιά). Όμως η σε βάθος μελέτη του έργου του απέδειξε ότι αυτός ο ποιητής του ταπεινού κόσμου είναι μείζων όπως ο Σεφέρης και ο Ελύτης, ότι ανανέωνε την ποιητική του, ότι είχε ευρύτατη καλλιέργεια (Βίττι, Καλογήρου κ.ά.), ανθρωπιστικό όραμα (Μερακλής, Μαραγκόπουλος), πρωτοτυπία στη συνομιλία του με την αρχαία γραμματεία (Μαρωνίτης, Γιατρομανωλάκης, Δάλλας, Πιερρής, Ζαμάρου). Όσο για τη Ρωμιοσύνη του που διαβάστηκε ως ύμνος της λαϊκής κουλτούρας και της κατατρεγμένης Αριστεράς, είναι ένα ποίημα μεγάλης πνοής το οποίο «επαναπροσδιορίζει» (Ρ. Μπίτον) την ελληνική εθνική ταυτότητα ως «αντιστασιακή». Αυτά σαν γεύση από ένα βιβλίο, αν μη τι άλλο, ερεθιστικό!