Προς μια νέα φάση απόκλισης

Ρεαλιστικά μιλώντας, αυτή η Ελλάδα δεν έχει δυνατότητες και δυναμισμό ώστε να μετατρέψει την κρίση σε ευκαιρία αλλαγής. Το πιθανότερο είναι να αφεθεί παθητικά στις ωθήσεις που θα έλθουν από τη μελλοντική παγκόσμια οικονομική ανάκαμψη και από την πολιτική μορφή που αυτή θα πάρει. Γεγονός που προδιαγράφει μια παρατεταμένη φάση «χαμηλής πτήσης» ή μια νέα περίοδο απόκλισης από τις δυναμικές που θα εκδηλώνονται στον ανεπτυγμένο ευρωπαϊκό χώρο. Όπως είχε συμβεί για άλλους λόγους, στη δεκαετία του 1980. Θα πρέπει όμως θα έχουμε συνείδηση ότι η παγκόσμια ανάκαμψη δεν εγγυάται ότι η Ελλάδα θα διατηρήσει τη θέση που είχε στη διεθνή οικονομική ιεραρχία και, ακόμα λιγότερο, στην πολιτική-θεσμική ιεραρχία της Ε.Ε. (ήδη άλλωστε έχει υποβαθμιστεί αισθητά μετά το 2004). Πόσω μάλλον που το ευρωπαϊκό οικοδόμημα μπορεί να αλλάξει μετά την κρίση, να δημιουργηθούν νέοι κύκλοι, νέες «ταχύτητες», νέες διαδικασίες και συσχετισμοί. Η Ελλάδα βρέθηκε στον στενό πυρήνα της Ε.Ε. χάρη στη συνέργεια πολλών έκτακτων συνθηκών που την ευνόησαν στην περίοδο 1974-2004. Στο προσεχές μέλλον, τίποτα δεν εγγυάται την κεκτημένη θέση, αντιθέτως εύκολα μπορεί να βρεθεί υποβαθμισμένη και αδυνατισμένη στη νέα αρχιτεκτονική.

Ίσως η αίσθηση ενός τέτοιου κινδύνου να είναι και ο μόνος λόγος ελπίδας. Θέλω να πω ότι η Ελλάδα βρίσκεται και πάλι σε μία κρίση χωρίς επίκεντρο, όπως στο γύρισμα της δεκαετίας του 1980. Δεν υπάρχει ένας διακριτός και απτός «κρίκος» που μπορούμε να τραβήξουμε ώστε να ανασυνταχθεί η χώρα. Η «κοινωνία» δεν έχει τον δυναμισμό να επιβάλει μια κατεύθυνση, ούτε να παραγάγει μια επαρκή συναίνεση για τις αναγκαίες τολμηρές μεταρρυθμίσεις. Η «πολιτική» από την άλλη δεν είναι σε θέση να αρθεί στο ύψος τέτοιων πρωτοβουλιών και να αναπληρώσει τις ανεπάρκειες των κοινωνικών δυνάμεων.

Έτσι, η αναδιάταξη και η ανάκαμψη θα είναι αργόσυρτη, χωρίς ισχυρή πολιτική ραχοκοκαλιά, με διάσπαρτες πρωτοβουλίες και επιμέρους συνειδητοποιήσεις των νέων αναγκών. Μέχρις ότου οι εξωτερικές συνθήκες να γίνουν τόσο πιεστικές ώστε να αναδυθεί μια εθνική πολιτική βούληση που θα απαιτήσει η Ελλάδα να μη μείνει πίσω στη νέα παγκόσμια και ευρωπαϊκή ιεραρχία. Είναι ένα πιθανό σενάριο που ανακαλεί ιστορικές εμπειρίες κατά τις οποίες ένας εξωτερικός καταναγκασμός ή ένα εξωτερικό σοκ λειτουργεί σαν ο αποφασιστικός μοχλός που αναδιαρθρώνει τη διάταξη των εσωτερικών δυνάμεων και ενοποιεί τη χώρα σε μια συγκεκριμένη κατεύθυνση.

Μέχρι τότε, στο εσωτερικό της χώρας βελτιώνονται οι «αισθητήρες», συσσωρεύονται φανερά ή αθόρυβα οι δυνάμεις που θα υποδεχτούν και θα αξιοποιήσουν τις εξωτερικές ωθήσεις. Η διαδικασία όμως δεν είναι ούτε νομοτελειακή, ούτε αυτόματη, ούτε απλώς ιδεολογικοπολιτική.

Μεσολαβείται και επιφέρει την αναδιάταξη των κοινωνικών-οικονομικών συμφερόντων που έχουν διαμορφωθεί και συμπτυχθεί στη βάση του προηγούμενου τύπου ανάπτυξης. Σε αυτό το επίπεδο παίζεται το στοίχημα της θέσης που θα καταλάβει η Ελλάδα στη νέα παγκόσμια και ευρωπαϊκή αρχιτεκτονική. Γι΄ αυτό άλλωστε είναι ένα θέμα που χρειάζεται να ψάξουμε περισσότερο.

Ο Γιάννης Βούλγαρης διδάσκει στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Ιστορίας του Παντείου Πανεπιστημίου