«Κουρελήδες που είχαν από απέναντι πλακώσει»

ΜΟΛΟΝΟΤΙ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΟΥ ΝΙΚΟΥ ΘΕΜΕΛΗ
ΜΕ ΣΑΓΗΝΕΥΣΕ ΚΑΙ ΜΕ ΣΥΓΚΙΝΗΣΕ,
ΚΑΘΩΣ ΔΙΑΒΑΖΟΝΤΑΣ ΤΟ ΤΑΞΙΔΕΥΑ
Σ΄ ΕΝΑ ΜΑΓΙΚΟ ΧΑΛΙ ΠΟΥ ΠΕΤΟΥΣΕ
ΠΑΝΩ ΑΠΟ ΤΟ ΑΙΓΑΙΟ, ΑΠΟ ΤΙΣ
ΜΙΚΡΑΣΙΑΤΙΚΕΣ ΑΚΤΕΣ ΣΤΑ ΚΟΝΤΙΝΑ
ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΝΗΣΙΑ ΚΑΙ ΠΑΛΙ ΠΙΣΩ, ΔΕΝ
ΚΑΝΩ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΗ ΚΡΙΤΙΚΗ. ΓΡΑΦΩ
ΩΣ ΑΝΑΓΝΩΣΤΡΙΑ ΠΟΥ ΜΕΛΕΤΑΕΙ ΤΑ
ΘΕΜΑΤΑ ΤΟΥ ΕΘΝΙΚΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΤΩΝ
ΙΔΕΟΛΟΓΙΩΝ
Μέσα από τον καθρέφτη της ιστορικής πραγματικότητας που αντανακλά με ευαίσθητη ακρίβεια τις εμπειρίες και τη ζωή των ανθρώπων, στις Αλήθειες των άλλων πρωταγωνιστεί η εθνική ταυτότητα. Οι ήρωες του βιβλίου, Έλληνες και Τούρκοι γηγενείς και στις δύο πλευρές του Αιγαίου, Έλληνες και Τούρκοι πρόσφυγες ξεριζωμένοι και από τις δύο πλευρές με τις ανταλλαγές πληθυσμών, μέσα από την καθημερινή ζωή, τον φόβο, την αγωνία για την επιβίωση, τις ελπίδες, την απόγνωση, τον πατριωτισμό, αναιρούν με τη σκέψη και τη δράση τους όλα τα στερεότυπα και τις προκαταλήψεις των εθνικών ιδεολογιών.

Σιωπηρά πρόσωπα
Αναιρούν τους εθνικούς μύθους για τις δεδομένες και στατικές ιδιότητες των μελών του δικού μας έθνους και των «άλλων», των εχθρών. Ένα από τα πρόσωπα του έργου, που συμβάλλει στην επιτυχία του ελληνικού σχεδίου να σωθεί η εθνική κληρονομιά, είναι Τούρκος και σκοτώνεται γι΄ αυτό. Αναιρούν την προκατάληψη της πολιτισμικής «καθαρότητας» που οι εξουσίες πίστευαν ότι θα επιφέρει η βία της αναγκαστικής ανταλλαγής πληθυσμών. Έρχεται και ξανάρχεται στο στόμα των ηρώων του έργου η τουρκική λέξη για την ανταλλαγή, «μουμπαντελές», που για κάποιους, όπως για τον παππού τον «κυρ Μανόλη» στο Αϊβαλί, είναι επιλογή χειρότερη από τον θάνατο.

Σελίδα τη σελίδα η αφήγηση ανατέμνει με επίκεντρο την εθνική ιδεολογία την πορεία της ζωής των ανθρώπων τεσσάρων γενεών. Οι ήρωες του έργου είναι άνθρωποι που η σύγχρονη επιστήμη ονομάζει «τα σιωπηρά πρόσωπα της ιστορίας». Οι εκπρόσωποι των εξουσιών είναι παρόντες αλλά δεν πρωταγωνιστούν, μόνο οι αποφάσεις και οι πράξεις τους έχουν συνέπειες, συχνά τραγικές. Και βλέπουμε τα «σιωπηρά πρόσωπα της ιστορίας» να σκέφτονται και να δρουν με βάση την εθνική ιδεολογία, όχι τους εκπροσώπους των εξουσιών. Η εθνική παράδοση των Μικρασιατών Ελλήνων είναι στο μυθιστόρημα κρυμμένη με πολλές θυσίες σε τέσσερα μπαούλα, που επίσης με θυσίες θα φτάσουν κάποια μέρα στην Ελλάδα. Εκεί όμως κανένας εκπρόσωπος εξουσίας δεν τα θέλει. Για την πατρίδα είναι «βάρος» τα ιερά μπαούλα όσο και οι πρόσφυγες που τα περιέσωσαν.

Η εθνική ιδεολογία, σύμφωνα με τη σύγχρονη ιστορική επιστήμη, ερμηνεύει τα ιστορικά συμβάντα διαμορφώνοντας μύθους που παρουσιάζουν την εθνική ταυτότητα σαν υπερχρονική και «αναλλοίωτη ουσία». Αυτές οι «αλήθειες» των εθνικών μύθων έρχεται κάποια στιγμή, στο μυθιστόρημα, που ανατρέπονται από απρόσμενα τεκμήρια. Οι εκπρόσωποι των εξουσιών «προστατεύουν» το έθνος εμποδίζοντας άλλοτε με την πειθώ και άλλοτε με τη βία να δημοσιοποιηθούν ιστορικά τεκμήρια που αναιρούν τους μύθους, οι «αλήθειες» που δεν πρέπει να μαθευτούν. Εδώ έχει ένα ωραίο εύρημα ο Θέμελης για τον τελευταίο Βυζαντινό αυτοκράτορα Κωνσταντίνο Παλαιολόγο, μια «αλήθεια» με την οποία αρχίζει και τελειώνει το βιβλίο. Η διάψευση των «αληθειών» που συνθέτουν τους εθνικούς μύθους βασανίζει συνειδησιακά τους ήρωες, που συχνά καταφεύγουν στην αποσιώπηση. Άλλες στιγμές η αποκάλυψη της νέας ιστορικής «αλήθειας» τούς κοστίζει διώξεις και κατατρεγμούς, όπως συμβαίνει με τον κεντρικό ήρωα που θα τον καταδώσει ο γυμνασιάρχης ο οποίος «δεν είχε μάθει ότι μπορεί να υπάρχει άποψη διαφορετική από τη δική του», και θα τον καταδιώξει ο μητροπολίτης ο οποίος δεν επιτρέπει να μάθουν οι μαθητές ότι την εποχή του Ρήγα «δεν είχε το Πατριαρχείο θετική στάση» απέναντι στην «προεπαναστατική προετοιμασία».

Διάψευση
Η τραγικότερη διάψευση των εθνικών μύθων- όπως εκείνος που διακρίνει τα μέλη του έθνους σε «αυθεντικά» και «μη αυθεντικά»- δεν έρχεται από νέα ιστορικά τεκμήρια ούτε καινούργια ανάγνωση της ιστορίας, έρχεται από την πολιτική διάσταση και τα κοινωνικά και οικονομικά συμφέροντα. Για τον κεντρικό ήρωα του βιβλίου, οι Μικρασιάτες σαν κι αυτόν θεωρούνταν οι πιο «αυθεντικοί» Έλληνες, καθαροί απόγονοι των Βυζαντινών. Όταν όμως βρέθηκε στην Ελλάδα πρόσφυγας να περιφέρεται σαν φάντασμα σε «έναν εφιαλτικό καταυλισμό δυστυχισμένων», τότε οι Μικρασιάτες με τη βυζαντινή καταγωγή ήτανε πλέον «κουρελήδες που είχαν από απέναντι πλακώσει», ήτανε «λαίλαπα της προσφυγιάς», και εκείνος αναρωτιέται: «Μήπως όσο παιζόταν η κατάκτηση καινούργιων εδαφών ήμασταν τάχα Έλληνες που κρατούσαμε μέχρι το Βυζάντιο και όταν ηττηθήκαμεπάψαμε να έχουμε ιστορία;».

Νίκος Θέμελης

OΙ ΑΛΗΘΕΙΕΣ ΤΩΝ ΑΛΛΩΝ

ΕΚΔ. ΚΕΔΡΟΣ, 2008 ΣΕΛ. 504, ΤΙΜΗ: 22 ΕΥΡΩ