Πιστή ατμόσφαιρα, αλλά όχι αυθεντική

Τόσο στην αρχή του μυθιστορήματος (σ. 18) όσο και στο «Σημείωμα του συγγραφέα» δηλώνεται ότι το βιβλίο υποκινήθηκε από τη βαθιά αγάπη του Σκαμπαρδώνη για τον Βαμβακάρη και το ρεμπέτικο. Δεν έχουμε λόγο να αμφιβάλλουμε. Ο Μάρκος του Σκαμπαρδώνη θυμίζει την επιβλητική λαϊκή φιγούρα του Μάρλον Μπράντο στο Λιμάνι της αγωνίας (1954) του Ελία Καζάν, με τη διαφορά ότι ο Μάρκος είναι λιγότερο αποφασιστικός ή περισσότερο ευπροσάρμοστος από τον ήρωα του Καζάν. Πέρα όμως από τον Μάρκο, που βρίσκεται στο επίκεντρο της ιστορίας, ο Σκαμπαρδώνης εμμένει στην περιγραφή, την προβολή και εντέλει τη μυθοποίηση του κοινωνικού περιθωρίου του Μεσοπολέμου: χασισοπότες ή και χρήστες ηρωίνης-ρεμπέτες ανάμεσα σε μάγκες, πόρνες και μπασκίνες περνούν την άστατη ζωή τους με κινδύνους και πάθη. Η πραγματολογική πιστότητα στην περιγραφή των χώρων και του λόγου των προσώπων, η ισχυρή δόση καλού χιούμορ και οι έντονες νατουραλιστικές σκηνές, πάγια χαρακτηριστικά του ύφους του Σκαμπαρδώνη, πιθανόν να κάνουν την ανάγνωση αυτού του «μυθιστορήματος»- (βιαστικά) διασκευασμένου σεναρίου- ευχάριστη για μεγάλη μερίδα του αναγνωστικού κοινού. Επιμένω, ωστόσο, στη μυθοποίηση του Μάρκου και του μεσοπολεμικού κοινωνικού περιθωρίου. Όπως γράφει στο «Σημείωμά» του ο Σκαμπαρδώνης, «μ΄ έτρωγε να ανταποκριθώ αναδρομικά στο τραγούδι του-πρόκληση (του Μάρκου)

“Έπρεπε να ΄ρχόσουνα, ρε μάγκα, στον τεκέ μας”». Αλλά στον τεκέ ο Σκαμπαρδώνης δεν βρέθηκε ποτέ. Γι΄ αυτό υποθέτω ότι όσα αφηγείται, όχι ως «μάγκας» αλλά ως λόγιος συγγραφέας, άνθρωποι σαν τον Μάρκο και την παρέα του μάλλον θα τα χαρακτήριζαν με κάπως απρεπείς εκφράσεις.

Περισσότερο ψαγμένοι σημερινοί αναγνώστες, αν θέλουν να ανακαλύψουν την αυθεντική ατμόσφαιρα του μεσοπολεμικού κοινωνικού περιθωρίου, ας ανατρέξουν σε παλιούς συγγραφείς όπως ο Πέτρος Πικρός, ο Ναπολέων Λαπαθιώτης και αρκετοί άλλοι. Ή ας διαβάσουν την αυτοβιογραφία του ίδιου του Βαμβακάρη.