Επιφυλλίδα

Οι πρώτοι άνθρωποι και η θάλασσα
Του Πέτρου Θέμελη

«Yπήρξε εποχή, όταν μόνο θεοί ζούσαν σ΄ αυτόν τον κόσμο, τα θνητά γένη των ανθρώπων δεν είχαν ακόμη εμφανιστεί». Όταν έφθασε επιτέλους η ώρα, οι θεοί έπλασαν τους ανθρώπους από χώμα και φωτιά (Πλάτων, Πρωταγόρας). Ο Ησίοδος («Έργα και Ημέραι») παραδίδει ότι ο Ζευς κατακεραύνωσε τους εξεγερμένους Τιτάνες και δημιούργησε τους «ανθρώπους επαναστάτες» από τη φωτιά του κεραυνού και τις καιόμενες σάρκες των Τιτάνων. Διεκτραγωδεί στη συνέχεια τη σταδιακή αύξηση του κακού στον κόσμο με την εναλλαγή των γενεών, όταν ο πόνος έγινε αναπόφευκτος, από τότε που ο άνθρωπος εξέπεσε του «Παραδείσου».

Η χρυσή γενεά των ανθρώπων, δημιούργημα των αθανάτων, ζούσαν χωρίς λύπες, μακριά από κόπους και πόνους για πάντα νέοι. Η εύφορη γη πρόσφερε με αφθονία τους καρπούς της. Είχαν όλα τα αγαθά δικά τους, ζούσαν ειρηνικά κι ανέμελα, όπως ο Αδάμνα, «ο αγαπημένος των θεών» (Ησύχιος, λ. αδαμνείν), που τον τιμούσαν στα μυστήρια της Σαμοθράκης ως τον πρώτο των ανθρώπων. Μετά την «πτώση» οι άνθρωποι παρέμεναν γυμνοί και άοπλοι.

Έκλεψε ο Προμηθέας τις τέχνες του Ηφαίστου και της Αθηνάς και τις έδωσε στους ανθρώπους. Με την αξιοσύνη τους σχημάτισαν γλώσσα και λέξεις, συνταιριάζοντας τις συλλαβές. Βρήκαν μόνοι ενδύματα και υποδήματα, σκεπάσματα και τροφές, που πρόσφερε αυτόματα η γη, προτού ακόμη καλλιεργηθεί. Ζούσαν σε σπήλαια, χωρίς συνοικισμούς και πολιτείες. Πίστεψαν σε θεούς, έκτισαν βωμούς και ύψωσαν αγάλματα θεών. Δώρο του Προμηθέα στους ανθρώπους, οι οποίοι «σέρνονταν ακόμα σαν τα μυρμήγκια στα ανήλιαγα κοιλώματα των σπηλαίων», ήταν και τα ιστιοφόρα, τα «θαλασσόπλαγκτα λινόπτερα ναυτίλων οχήματα», όπως τα αποκαλεί με την απαράμιλλη εκφραστική του δύναμη ο Αισχύλος (Προμηθέας Δεσμώτης, 452-454). Εκπληκτικό, ο ποιητής είχε γνώση της προϊστορίας!

Οι αρχαιολογικές έρευνες έχουν αποδείξει ότι οι κάτοικοι των παράκτιων περιοχών γνώρισαν τη θάλασσα, πολύ πριν ασχοληθούν με τη βοσκή των ζώων και την καλλιέργεια της γης. Κατασκεύασαν πλοία πριν βγουν από τα σπήλαια και κτίσουν κατοικίες. Από την 9η κιόλας προχριστιανική χιλιετία ναυτικοί εξερευνούσαν με πλεούμενα το Αιγαίο. Στη Μήλο ανακάλυψαν ένα σκουρόχρωμο, διάφανο και σκληρό ηφαιστειακό πέτρωμα, τον οψιανό. Με αυτό κατασκεύαζαν μαχαίρια, ξύστρες, τρυπάνια. Λεπίδες οψιανού εμφανίζονται στο σπήλαιο Φράγχθι της Αργολίδας και αλλού από την 8η χιλιετία π.Χ. ταυτόχρονα με κόκαλα ψαριών, που μαρτυρούν και αυτά τη στροφή του ανθρώπου στη θάλασσα του Αιγαίου, κοιτίδα του δυτικού πολιτισμού.

Ο Πέτρος Θέμελης είναι καθηγητής Κλασικής Αρχαιολογίας.