Σοφός γέροντας-παιδί

«Άφησε να σε οδηγήσει το παιδί που υπήρξες». Ο Πορτογάλος νομπελίστας Ζοζέ Σαραμάγκου ήταν 84 χρόνων- σήμερα είναι 86- όταν έγραψε αυτήν την παραίνεση ως μότο, στο πλέον πρόσφατο βιβλίο του με τις Μικρές αναμνήσεις του από τα παιδικά και εφηβικά χρόνια του (Καστανιώτης, σε εξαιρετική μετάφραση της Αθηνάς Ψυλλιά). Ένα βιβλίο σύντομο και πυκνό για το πώς το ζωηρό αυτοδίδακτο αγροτόπαιδο εκκολάφθηκε και έγινε «αυτός που μπορούσε να γίνει»- ένας «άνθρωπος σιωπηλός, μυστικός, αλληλέγγυος». Ένα βιβλίο που σε συνεπαίρνει, ακόμα κι αν δεν είσαι φαν του συγγραφέα του περίφημου Κατά Ιησούν Ευαγγελίου. Ένα βιβλίο στην παράδοση των μεγάλων αυτοβιογραφικών έργων που έχουν γενικότερο ενδιαφέρον και φιλοσοφικό νόημα. Ο Σαραμάγκου δεν ανακρίνει τις αναμνήσεις του από το ύψος του σημερινού κορυφαίου μάστορα της αλληγορικής γραφής αλλά ανασυστήνει τα βιώματά του, παρακολουθώντας τα ίχνη τους στις μεταμορφώσεις του σώματος και του πνεύματός του. Το «κουκούλι» του ήταν το δικάμαρο αγροτόσπιτο των παππούδων του στο χωριό Αζινιάγκα με τις ελιές, το ποτάμι και τα έλη του, «όπου ό,τι φαινόταν, ήταν». Εκεί εστιάζει, και μας δείχνει με γοητευτικό τρόπο πώς η (ασυνείδητη) αίσθηση του τόπου εμβαπτίζει την ψυχή, τη συνείδηση και τον νου. Σαν να συζητά με τον αναγνώστη και να λέει φωναχτά τις σκέψεις του, εδώ σαν αθώος- εκεί σαν σοφός, προχωρά συνειρμικά και ανεβάζει τη θερμοκρασία μ΄ αυτήν τη γραφή που εξαντλεί τις ανάσες της. Ένα άλογο λ.χ. φέρνει έναν θείο, ο θείος φέρνει την αγροτική εκδοχή της τελευταίας σκηνής του «Οθέλλου» του Βέρντι και τα δύο επεισόδια φωτίζουν έναν χαρακτήρα που εξελίσσεται κόντρα στη «δειλή ράτσα των Ιάγων». Ο μικρός Ζοζέ που, ενώ το λαχταρούσε, δεν ζήτησε ποτέ να ανέβει στο άλογο του επιστάτη θείου, βρέθηκε μάρτυρας μιας εξωφρενικής σκηνής ζηλοτυπίας του, και τότε, στα 14 του, πήρε την ευθύνη να του πει ψέματα στον λόγο της τιμής του. Αν του έλεγε την αλήθεια, το «δεν ξέρω, δεν είδα, εγώ κοιμόμουν», η (αθώα) θεία του μπορεί και να έπεφτε νεκρή, με μοναδική αφορμή… ένα ξεχαρβαλωμένο κρεβάτι! Έτσι προχωρά στην αφήγησή του ο Σαραμάγκου, με αισθήσεις και παραισθήσεις, με νίκες, γκάφες και απογοητεύσεις, με επεισόδια από τη ζωή με τους γονείς του στη Λισαβώνα ή με τους παππούδες στο χωριό, με επεισόδια από το πρώτο αίμα, τον πρώτο θάνατο (του αδελφού του), τον πρώτο έρωτα, τον πρώτο όρκο ή από το ξύπνημα της πολιτικής του συνείδησης (όταν αντιλήφθηκε ότι οι χουντικές πορτογαλικές εφημερίδες δεν ανέφεραν καμία νίκη των Δημοκρατικών στον Ισπανικό Εμφύλιο) κ.λπ. Όμως οι αναφορές στη διαμόρφωση της συγγραφικής του ταυτότητας είναι ελάχιστες, και πάντως έμμεσες.

«Σήμερα τα παιδιά κάνουν κομματάκια τον βασιλιά των τυραννόσαυρων αλλά δεν είναι ικανά ούτε σαύρα να πιάσουν με τα χέρια τους», σημειώνει ο Σαραμάγκου. Εκείνος υπήρξε ένα μελαγχολικό παιδί και ένας σκεφτικός έφηβος, ωστόσο διψούσε να ψαρεύει όπως λέει, «εικόνες, μυρωδιές, ψιθύρους και αισθήσεις» που του χρησίμευσαν στο μέλλον όταν, όψιμα στα 55 του, έγινε επαγγελματίας συγγραφέας. Με μάνα και παππούδες αναλφάβητους και με μια στάλα δυσλεξίας στο Δημοτικό, με δύο μόνο χρόνια στο Γυμνάσιο και με εκπαίδευση μηχανικού σε τεχνική σχολή, έμαθε να διαβάζει νεράκι τις εφημερίδες, αγάπησε τον κινηματογράφο κι άρχισε από τα 12 να επινοεί ιστορίες προκειμένου να διηγηθεί κάποιες υποθέσεις ταινιών στους συμμαθητές του. Η εποχή ήταν σκοτεινή με το σαλαζαρικό «Νέο Κράτος», με τον Ισπανικό Εμφύλιο, με τις γυναίκες να πηγαίνουν στις «μάγισσες» όταν είχαν προβλήματα στο σπίτι, και με τον πατέρα του να εργάζεται στην Αστυνομία, όμως εκείνος ανέπτυξε μια απέχθεια προς τις στολές και έναν ορθολογισμό απέναντι στη θρησκεία. Η φτώχεια που γνώρισε ήταν βαθύτατη- κοιμόταν στο πάτωμα με τις κατσαρίδες να τρέχουν πάνω του κι έκανε την ανάγκη του στον αγρόκηπο- όμως τίποτα από αυτά τα τρομερά δεν τον τραυμάτισε. Οι εμπειρίες που σημάδεψαν την ψυχή του παιδιού-μέσα-στον-νομπελίστα, είναι τελείως άλλες· και εκεί ριζώνει η σαγήνη αυτού του βιβλίου.

«Κάτι ήταν,που δεν μπόρεσε ποτέ να γίνει», γράφει ο Σαραμάγκου σε ένα σπαραχτικό συμπέρασμα για τη μοίρα των ανθρώπων της εποχής του. Αφορμή ο παππούς του, ο έκθετος γιος του καρδιοκλέφτη Βέρβερου, που τον θυμάται γερασμένο και λασπωμένο να επιστρέφει από τη βοσκή των γουρουνιών. «Σέρνει μαζί του εβδομήντα χρόνια δύσκολης ζωής, στερήσεων και άγνοιας. Κι ωστόσο είναι ένας άνθρωπος σοφός, σιωπηλός, που ανοίγει το στόμα του για να πει μόνο τα απαραίτητα. Είναι ένας άντρας όπως τόσοι σ΄ αυτόν τον κόσμο, ένας φιλόσοφος, ένας μεγάλος αναλφάβητος συγγραφέας, ίσως ένας Αϊνστάιν συνθλιμμένος κάτω από ένα βουνό απιθανοτήτων». Ο ίδιος ο Σαραμάγκου ξέφυγε από αυτήν τη μοίρα, όπως «ξέφυγε» από το όνομά του- το επίθετό του είναι το παρατσούκλι που του έδωσε ο υπάλληλος του Ληξιαρχείου εν αγνοία του πατέρα του και σημαίνει «αγριοράπανο». Δεν θέλησε όμως να ξεχάσει. Οι Αναμνήσεις του δεν είναι ο καθρέφτης του θριάμβου του, ούτε μια θυσία στην αλήθεια του. Είναι η αναμέτρηση με τον πιο αυστηρό κριτή του: το παιδί που υπήρξε.