Επιφυλλίδα

Ευτυχώς, δεν υπάρχει μόνο η Ιστορία
Του Θανάση Θ. Νιάρχου

Άλλη η σχέση των ανθρώπων με την Ιστορία και άλλη η σχέση της Ιστορίας με τον εαυτό της, όπως την εκφράζουν ή προσπαθούν να την εκφράσουν οι ιστορικοί. Έχει συμβεί ακόμα και σε πολύ νέους να διαβάζουν για πολέμους και για μεγάλες πολιτικές ή κοινωνικές συγκρούσεις κι όταν ακούν να μιλάνε γι΄ αυτές άνθρωποι που τις έζησαν εκ του συστάδην, να φαντάζονται πως πρόκειται για τελείως ξέχωρα, ανάμεσά τους γεγονότα.

Για γεγονότα που έχουν συμβεί σε έναν άλλον τόπο και με άλλους ανθρώπους ως μάρτυρες και ως πρωταγωνιστές. Χρειάζεται φαίνεται ο άνθρωπος για να υπομείνει την οποιαδήποτε ένταση, συμφορά ή δυστυχία, να πρέπει να την οικειοποιηθεί, να της δώσει ελέγξιμες διαστάσεις. Ενώ η Ιστορία είναι κάτι απέραντο, ένα νεκροταφείο με λείψανα και σκέλεθρα που συχνά δεν έχουν καν όνομα. Ο κάθε άνθρωπος μπορεί να δεχθεί και να υπομείνει τα πάντα, το μόνο όμως στο οποίο αντιδρά και επαναστατεί είναι να παραμένει ο πόνος του ανώνυμος, σαν να τον μοιράζεται με όλους τους άλλους. Όταν η Ιστορία απορροφά τα γεγονότα μεταβάλλοντας τους ανθρώπους σε στοιχεία στατιστικής, ο άνθρωπος τότε μεταβάλλει σε Ιστορία, για όσο χρόνο μπορεί να τη στηρίξει, την προσωπική του περιπέτεια. «Όταν ο μπαμπάς γύρισε από τον πόλεμο κι ενώ στο νοσοκομείο του είχαν κόψει το πόδι, έφαγε με τρομερή όρεξη μια σούπα που είχε κατορθώσει να μαγειρέψει η μαμά».

Αν ακόμα και για τις ψείρες, που θα ήταν μια αφόρητη δυστυχία στον ελληνοϊταλικό πόλεμο, ακούς ή διαβάζεις τους ανθρώπους που τις έζησαν να μιλάνε σχεδόν ειδυλλιακά γι΄ αυτές, δεν είναι η νοσταλγία για τα χρόνια που έχουν περάσει. Πρόκειται για την ίδια την Ιστορία που οι ψείρες συμμαζεύουν τις απύθμενες διαστάσεις της και την κάνουν με τον τρόπο αυτόν αντιμετωπίσιμη.

Δεν είναι τυχαίο που σε λογοτεχνία, θέατρο και κινηματογράφο, στις μεγαλειωδέστερές τους εκδοχές τα σημαντικά ιστορικά γεγονότα ανακαλούνται πάντα, τεκμηριώνονται και διαρκούν χάρη στον συνδυασμό τους με προσωπικές ιστορίες που όσο πιο απίθανο φαίνεται αντικειμενικά να έχουν συμβεί, τόσο πιο πιστευτές είναι.

Την προσωπική του αλήθεια, περιπέτεια και ιστορία που αισθάνεται ο κάθε άνθρωπος να την κρίνει ως ετοιμόρροπη ή κατεδαφιστέα η Ιστορία που καταγράφεται, τη διασώζει ο ίδιος με τον τρόπο που θυμάται τα γεγονότα. Ή ακόμα καλύτερα με τον τρόπο που κάνει τα ιστορικά γεγονότα να έχουν έχουν υπάρξει περίπου καταχρηστικά και να είναι ο πόνος του ανθρώπου που έχει πρωταγωνιστήσει και που θέτει ακόμα και τους όρους για να υπάρξει η Ιστορία στο μέλλον.

Μοιάζει σάμπως τη βαρυφορτωμένη ιστορική μνήμη για να την υπομείνει κανείς να χρειάζεται να τη μεταβάλλει σε μνήμη συναισθηματική, προσωπική. Ενώ ό,τι ως κατάρα αντιλαλεί μέσα στην Ιστορία, μπορεί να θεωρηθεί και ως ευλογία χάρη στη μετατροπή αυτήν.

Πόλεμοι, βασανιστήρια, εξορίες, δυστυχήματα, αρρώστιες, ακόμη και θάνατοι, στοιχεία που η Ιστορία τα κρίνει ως αποτρόπαια στον απρόσωπό τους χαρακτήρα, αφήνοντας έκθετο και αδικαίωτο τον πόνο των ανθρώπων που τα υπέστησαν, η προσωπική μνήμη τα γλυκαίνει καθώς βάζει ως πλαίσιό τους τις ανθρώπινες σχέσεις.

Θυμηθείτε πώς ξεμυτίζει πάντα σε μια προσωπική ιστορία η ανθρωπιά ενός βασανιστή, ενώ μαίνεται γύρω η βαρβαρότητα ή σε ένα νοσοκομείο η ευγένεια ενός βαριά ασθενούς που παρηγορεί τον λιγότερο άρρωστο γιατί ο τελευταίος είναι λιπόψυχος ή χωρίς ανθρώπους δίπλα του.

Οι ανθρώπινες σχέσεις μέσα σε οποιονδήποτε χώρο κι αν δημιουργούνται, καταγώγιο ή εκκλησία, κάνουν την Ιστορία να ηχεί ως ένας απέραντος παραλογισμός, ενώ τις δοκιμασίες, όσο σκληρές κι αν είναι, να έχουν μια σημασία κι έναν προορισμό.

Άλλωστε χωρίς σχέσεις οι άνθρωποι πεθαίνουν, ενώ χωρίς συνείδηση ή έστω γνώση της Ιστορίας το πολύ πολύ να κάνουν λάθη. Η Ιστορία μας θα ΄πρεπε να είναι η προσωπική μνήμη του κάθε ανθρώπου, ενώ τα απομνημονεύματα ακόμη και του Τσώρτσιλ να λογαριάζονται ως ένα αμελητέο σύμπτωμα καθώς αποκαλύπτουν μια εργολαβική αντίληψη της Ιστορίας. Ο Θανάσης Θ. Νιάρχος είναι ποιητής, συνεκδότης του περιοδικού «Η Λέξη»