Στα ίχνη της λησμονημένης Φώκαιας

ΕΣΒΗΣΕ ΑΠΟ ΤΟΝ ΧΑΡΤΗ ΜΕΣΑ ΣΕ ΕΛΑΧΙΣΤΟ ΧΡΟΝΟ ΚΑΙ
ΜΑΖΙ Η ΙΣΤΟΡΙΑ 2.700 ΕΤΩΝ ΠΟΥ ΚΟΥΒΑΛΟΥΣΕ. ΤΙ ΣΥΝΕΒΗ
ΟΜΩΣ ΣΤΗΝ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΗ ΤΗΣ ΜΙΚΡΑΣΙΑΤΙΚΗΣ ΦΩΚΑΙΑΣ
ΜΕ ΤΟ ΠΛΟΥΣΙΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ, ΤΗΣ ΜΗΤΡΟΠΟΛΗΣ ΠΟΥ ΕΙΧΕ
ΣΠΕΙΡΕΙ ΤΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΤΗΣ ΑΠΟ ΤΗ ΓΑΛΛΙΚΗ ΜΑΣΣΑΛΙΑ
ΕΩΣ ΤΟ ΙΣΠΑΝΙΚΟ ΕΜΠΟΡΙΟ ΚΑ ΤΗΝ ΚΟΡΣΙΚΑΝΗ ΕΛΕΑ;
Έσβησε από τον χάρτη μέσα σε ελάχιστο χρόνο και μαζί η ιστορία 2.700 ετών που κουβαλούσε. Τι συνέβη όμως στην καταστροφή της Μικρασιατικής Φώκαιας με το πλούσιο παρελθόν, της μητρόπολης που είχε σπείρει τον πολιτισμό της από τη γαλλική Μασσαλία έως το ισπανικό Εμπόριο κα την κορσικανή Ελέα; Οι ντόπιοι είχαν τον νου τους να σωθούν και ξένοι δεν υπήρχαν να καταγράψουν τα γεγονότα. Ωστόσο, από την εποχή που ο ιστορικός Χρήστος Γιακουμής ανακάλυψε τις άγνωστες φωτογραφίες του Γάλλου αρχαιολόγου και μηχανικού Φελίξ Σαρτιό- του πρώτου που έκανε οργανωμένες ανασκαφές στην αρχαία Φώκαια της Μικράς Ασίας- τα δεδομένα άλλαξαν. Και τώρα, σε ένα πλούσιο λεύκωμα, ζωντανεύουν το χρονικό ενός δράματος μέσα από τα ασπρόμαυρα καρέ, αλλά και τις αναμνήσεις του Σαρτιό.

«Παρατηρώ αυτούς που μας επιτίθενται. Πολλοί με πλησιάζουν και μου απλώνουν το χέρι. Αναγνωρίζω μερικούς. Είναι όλοι χωρικοί από τα γύρω τουρκικά χωριά, που τα επισκέφθηκα για καιρό αναζητώντας αρχαιότητες. Δεν είναι ούτε έποικοι από τη Μακεδονία ούτε επαγγελματίες ληστές. Είναι οι συνήθως τόσο πράοι, τόσο ειρηνικοί και τίμιοι άνθρωποι, με ηρεμία και γλύκα παροιμιώδη. Με έχουν φιλοξενήσει επανειλημμένα. Είναι προφανές ότι δεν ενεργούν αυτοβούλως. Μας το λένε οι ίδιοι: “Λάβαμε διαταγές, τις εκτελούμε, απλώς αποδίδουμε δικαιοσύνη”. Λεηλατούν, πυρπολούν, σκοτώνουν ψυχρά, χωρίς μίσος κατά μία έννοια μεθοδικά […]. Η λεηλασία, οι προσωπικές εκδικήσεις,

ΦΩΚΑΙΑ

ΕΚΔ. ΡΙΖΑΡΕΙΟ ΙΔΡΥΜΑ, ΣΕΛ. 320, ΤΙΜΗ: 49,50 ΕΥΡΩ

ο βιασμός είναι ο μισθός τους», γράφει ο Φελίξ Σαρτιό για τον διωγμό του 1914.

Στο λεύκωμα βλέπουμε εικόνες από νεκρές γυναίκες στην ακροθαλασσιά που πνίγηκαν στον πανικό τους, Τσέτες (άτακτοι Τούρκοι στρατιώτες) με λάφυρα στα χέρια, πρόσφυγες να επιβιβάζονται σε πλοιάρια αναζητώντας τη σωτηρία, τρομοκρατημένα γυναικόπαιδα που έχουν βρει καταφύγιο σε μια εκκλησιά. Ο Σαρτιό όχι μόνο αποτύπωσε τη φρίκη με τον φακό του, αλλά και ως Γάλλος έσωσε μεγάλο μέρος του πληθυσμού (υπολογίζεται σε 18.000 ψυχές) από τη μανία των Τούρκων. Αργότερα μάλιστα επέστρεψε μαζί με τους Φωκαείς πρόσφυγες το 1919 για να καταγράψει τα ερείπια, τις στιγμές πόνου και θλίψης, μέχρι την τελική Καταστροφή του 1922.

Συγκλονιστική, όμως, ήταν και η ανακάλυψή του αρχείου του Σαρτιό από τον (και επιμελητή της έκδοσης) Γιακουμή μέσω ενός Τούρκου φίλου του- αρχείο που συμπληρώθηκε όταν εντοπίστηκε ένα βιβλιαράκι με κείμενα του Σαρτιό και αρχειακό υλικό σε μια δερμάτινη βαλίτσα στο Λούβρο. Η έκδοση που προέκυψε είναι δίγλωσση (ελληνικά- γαλλικά), επιστημονικά τεκμηριωμένη και δεν καλύπτει απλώς ιστορικά γεγονότα, καταδικασμένα ίσως στη λήθη, αλλά αποκαλύπτει την εικόνα της αρχοντικής Φώκαιας τόσο πριν από την Καταστροφή- την εποχή που έκανε ο Σαρτιό τις ανασκαφέςόσο και αυτήν μετά τον μεγάλο διωγμό (1914).