Πορτρέτο της Δύσης πριν από τη δύση

Δεν είναι εύκολο, αλλά πρέπει να προσπαθήσουμε να διαβάσουμε το συγκεκριμένο βιβλίο κόντρα στην ειρωνεία της ιστορικής συγκυρίας. Γιατί αυτή η μελέτη γύρω από το πώς διαμορφώθηκε η δυτική ταυτότητα στο πέρασμα των αιώνων έχει, παρά τη φαινομενική νηφαλιότητά της, έναν έντονα υπερασπιστικό τόνο, αφήνοντας έξω από τη συζήτηση αδυναμίες, στρεβλώσεις και παρενέργειες σε σχέση με τις οποίες η τρέχουσα κρίση του καπιταλισμού είναι η ξαφνικά αναδυμένη από τον ωκεανό κορυφή ενός πελώριου παγόβουνου με υφή πολύ περισσότερο πολιτισμική παρά απλώς οικονομική.

Ας μην αδικήσουμε, ωστόσο, τον συγγραφέα. Γράφοντας αυτό το βιβλίο πριν από περίπου πέντε χρόνια, έβλεπε τον δυτικό πολιτισμό να απειλείται από τον φονταμενταλισμό (τον ισλαμικό φονταμενταλισμό πρωτίστως, αλλά και τις εσωτερικές, δυτικές εκδοχές του) μάλλον παρά από την οικονομία-καζίνο των τελευταίων δεκαετιών. Και αυτό επέτασσε τον αναστοχασμό, την ανάδειξη και την κατάφαση των στοιχείων εκείνων της δυτικής ταυτότητας που αξίζουν την πιο σθεναρή υπεράσπιση απέναντι στους ιδεολογικούς εχθρούς της Δύσης. Στην πραγματικότητα μάλιστα, όπως σημειώνει κάπου ο ίδιος ο συγγραφέας, ήταν οι τραυματικές εμπειρίες του εικοστού αιώνα, το Ολοκαύτωμα και τα γκουλάγκ, που έστρεψαν για πρώτη φορά τούς δυτικούς προς τη συνειδητοποίηση των κοινών αξιών και θεσμών τους, που μετέτρεψαν δηλαδή, για να το πούμε με φιλοσοφικούς όρους, τη δυτική ταυτότητα από «ταυτότητα καθ΄ εαυτήν» σε «ταυτότητα δι΄ εαυτήν».

Ο Νεμό αναλύει αυτό που είναι πολιτισμικά η Δύση σε πέντε κύριες συνιστώσες, που ανάγονται σε ισάριθμες ιστορικές εξελίξεις, διαδοχικές και αθροιστικές, απλωμένες σε διάστημα 23 ή 24 αιώνων: το αρχαίο «ελληνικό θαύμα» (με το φαινόμενο της δημοκρατικής πόλεως και τη γένεση της επιστήμης), τον ρωμαϊκό νομικό πολιτισμό (με την ανάπτυξη του ιδιωτικού δίκαιου), τη χριστιανική θρησκεία (με την ιστορικοποίηση του χρόνου, την πορεία δηλαδή της ανθρωπότητας προς ένα ορισμένο τέλος ή την πραγμάτωσή της), την «παπική επανάσταση», όπως την αποκαλεί ο συγγραφέας, του 11ου- 13ου αιώνα (με τη στροφή της χριστιανικής ευσέβειας από τον θεωρησιακό βίο στη δράση μέσα στον κόσμο) και, τέλος, την εμφάνιση των φιλελεύθερων δημοκρατιών στους νεότερους χρόνους.

Tο σχήμα αυτό δεν είναι βέβαια καινούργιο, με εξαίρεση ίσως την προσθήκη της «παπικής επανάστασης». Αλλά ο συγγραφέας κάνει για καθένα από τα πέντε στάδια μια σειρά λεπτές, όχι σπάνια πρωτότυπες παρατηρήσεις, που παρουσιάζουν αυτές τις εξελίξεις σε ένα φως κάπως διαφορετικό από το σύνηθες και τους δίνουν άλλο ειδικό βάρος. Για την αρχαία Ελλάδα π.χ. λέει, επικαλούμενος και τον Αριστοτέλη, ότι αυτό που επινόησε στην πραγματικότητα δεν ήταν η δημοκρατία, αλλά το κράτος δικαίου, γιατί η δημοκρατία, με την κυριολεκτική σημασία, μπορεί πολύ εύκολα να εκφυλιστεί σε λαϊκιστική αυθαιρεσία και ασυδοσία, ενώ το κράτος δικαίου σημαίνει την ύπαρξη δεσμευτικών γενικών κανόνων, αντί για ειδικές εντολές. Παρόμοια, η κύρια συμβολή της Ρώμης εντοπίζεται στη δημιουργία του ιδιωτικού δίκαιου, επειδή ο θεσμός αυτός σηματοδοτεί την ανάδυση της ατομικότητας, του πλήρως εξατομικευμένου ανθρώπου, και είναι συνεπώς η πηγή του δυτικού ουμανισμού (ο Νεμό αντιπαραβάλλει εδώ την ελληνική γλυπτική, που απεικονίζει αρχετυπικές, σχεδόν ανώνυμες ανθρώπινες μορφές, και τη ρωμαϊκή, όπου απεικονίζονται συγκεκριμένα πρόσωπα με όλες τις χάρες και τα ψεγάδια τους). Ο χριστιανισμός, από τη μεριά του, μετέτρεψε τη χαρακτηριστική για τους αρχαίους κυκλική αντίληψη του χρόνου (τα ιστορικά γεγονότα ακολουθούν κύκλους, δεν μπορεί επομένως να υπάρξει ιστορική πρόοδος) σε γραμμική, με την εσχατολογική επαγγελία της Δευτέρας Παρουσίας και την προπαρασκευή των πιστών για την έλευσή της. Αυτή η καίρια για τον δυτικό πολιτισμό αλλαγή έχει επισημανθεί από πολλούς, μεταξύ άλλων από τον δικό μας Κώστα Παπαϊωάννου, που την αντιμετώπισε με κριτικό πνεύμα. Ο Νεμό όμως, αντλώντας και από τον Λεβινάς, της δίνει κατεξοχήν θετικό περιεχόμενο. Η γραμμική αντίληψη του ιστορικού χρόνου σημαίνει την απόρριψη της ιδέας για μια αιώνια, αμετάβλητη φυσική τάξη πραγμάτων, σημαίνει την παραγωγή ενός σκοπού, που είναι εδώ η καταπολέμηση του Κακού. Το Κακό παύει να θεωρείται φυσιολογικό, είναι μια ανωμαλία που πρέπει να θεραπευτεί. Αποδεσμευμένη σταδιακά από τη θεολογική καταγωγή της, η στάση αυτή αποτέλεσε την οντολογική βάση για τον προμηθεϊκό χαρακτήρα του δυτικού πολιτισμού, για την ανάπτυξη της ιδέας της προόδου, υλικής και πνευματικής.

Η «παπική επανάσταση» του 11ου- 13ου αιώνα είναι, για τον συγγραφέα, ο ενδιάμεσος κρίκος ανάμεσα σ΄ αυτές τις τρεις πρώιμες εξελίξεις, αφενός, και την ανάδυση των φιλελεύθερων δημοκρατιών από τον 17ο αιώνα και έπειτα, αφετέρου. Η επιχειρηματολογία του Νεμό είναι εδώ ιδιαίτερα λεπτή, αν και ίσως κάπως επιλεκτική. Συνοπτικά, μας λέει ότι οι μεταρρυθμίσεις που εισήγαγαν οι πάπες αυτή την περίοδο εγκατέλειπαν τη θέση του Αγίου Αυγουστίνου ότι η κοσμική δράση δεν έχει καμιά αξία για τη σωτηρία του πιστού και επαναξιολογούσαν θετικά την ανθρώπινη επέμβαση στον κόσμο. (Με αυτή την έννοια, ο αναπροσανατολισμός αυτός προοικονομούσε κατά κάποιον τρόπο την προτεσταντική Μεταρρύθμιση που ακολούθησε αργότερα). Η μεταμόρφωση του κόσμου σύμφωνα με τη χριστιανική ηθική έγινε θεάρεστος σκοπός. Αλλά για την επίτευξή του πρέπει να γνωρίσουμε τον κόσμο, και γι΄ αυτό χρειάζονται τα εργαλεία της λογικής και της επιστήμης, δηλαδή οι επινοήσεις των αρχαίων Ελλήνων, ενώ για να τον οργανώσουμε χρειάζεται το ρωμαϊκό νομικό οπλοστάσιο. Στο εξής ο δυτικός πολιτισμός θα είναι, όπως σχολιάζει γλαφυρά ο συγγραφέας, μια σύνθεση Αθήνας, Ρώμης και Ιερουσαλήμ.

O Νεμό υποστηρίζει ότι η «παπική επανάσταση» σήμανε μια βαθιά και μόνιμη τομή ανάμεσα στον δυτικό χριστιανισμό και την Ορθοδοξία. Αναδιηγούμενος τον γνωστό θρύλο του Μεγάλου Ιεροεξεταστή, από τους Αδελφούς Καραμάζοφ του Ντοστογέφσκι, βλέπει αποτυπωμένη εκεί με απόλυτη ευκρίνεια την κεφαλαιώδη παρεξήγηση ανάμεσα στους δύο κλάδους του χριστιανισμού: για τους Ορθόδοξους, η θέληση οργάνωσης του κόσμου σημαίνει απομάκρυνση από τον Θεό, ενώ για τους Δυτικούς είναι ο μόνος ειλικρινής τρόπος λατρείας του. Αναπόφευκτα, λοιπόν, ο Νεμό θεωρεί, πλησιάζοντας πολύ τον Χάντινγκτον τουλάχιστον σ΄ αυτό το σημείο, ότι οι ορθόδοξες χώρες, συμπεριλαμβανομένης της Ελλάδας, δεν ανήκουν πραγματικά στον δυτικό πολιτισμό. Όταν απαριθμεί τις χώρες και τις ζώνες που μοιράζονται τη δυτική ταυτότητα, τις περιορίζει, προκειμένου για την ευρωπαϊκή ήπειρο, στην Ευρώπη των (πρώην) δεκαπέντε, εξαιρώντας όμως την Ελλάδα και προσθέτοντας την Ελβετία, τη Νορβηγία και την Ισλανδία. Αυτό συσκοτίζεται κάπως στην ελληνική μετάφραση (εξαιρετική κατά τα άλλα), γιατί από τη διπλή σημασία των γαλλικών επιρρημάτων moins («λιγότερο» και «μείον») και plus («περισσότερο» και «συν») οι μεταφραστές επιλέγουν κάθε φορά την πρώτη εκδοχή

Ρhilippe Νemo

ΤΙ ΕΙΝΑΙ

ΗΔΥΣΗ;

ΜΤΦ. ΔΙΑΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΟ- ΔΙΑΤΜΗΜΑΤΙΚΟ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗΣ- ΜΕΤΑΦΡΑΣΕΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ (ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΑΝΑΓΝΩΣΤΟΠΟΥΛΟΣ, ΠΕΝΝΥ ΜΕΓΓΟΥΛΗ, ΑΜΑΛΙΑ ΣΤΑΘΑΚΗ, ΙΩΑΝΝΑ ΧΟΝΔΡΟΥ, ΘΕΩΝΗ ΧΡΥΣΑΝΘΟΠΟΥΛΟΥ)
ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΕΠΙΜ. ΜΑΡΙΑ ΠΑΠΑΔΗΜΑ ΕΚΔ. ΕΣΤΙΑ, 2008 ΣΕΛ. 197, ΤΙΜΗ: 12 ΕΥΡΩ

[«λιγότερο (ως προς ορισμένα σημεία) η Ελλάδα και περισσότερο η Ελβετία, η Νορβηγία και η Ισλανδία»], ενώ από τη δομή της πρότασης και την όλη λογική του συγγραφέα είναι φανερό ότι αυτός χρησιμοποιεί τη δεύτερη. Ο Νεμό όμως θεωρεί ότι ακόμα και οι καθολικές ή προτεσταντικές χώρες της Ανατολικής Ευρώπης δεν είναι ακριβώς «Δύση», είναι απλώς συγγενείς της «Δύσης» (όπως και οι ορθόδοξες). Αιτιολογεί την άποψή του με το επιχείρημα ότι οι φασιστικές και, προπαντός, οι κομμουνιστικές δικτατορίες του 20ου αιώνα σ΄ αυτή τη ζώνη ανέκοπταν ώς πρόσφατα την πορεία προς φιλελεύθερους και δημοκρατικούς θεσμούς και τα κατάλοιπά τους είναι ακόμα ενεργά. Αυτό το επιχείρημα φαίνεται παράδοξο, από τη στιγμή που μιλάμε για πολιτισμική ταυτότητα, γιατί τέτοιες ταυτότητες, όπως αναγνωρίζει ο συγγραφέας, διαμορφώνονται σε διάστημα αιώνων και με σύνθετες διαδικασίες, όχι από πολιτικά καθεστώτα διάρκειας μερικών δεκαετιών. Αλλά πρέπει να θυμηθούμε ότι το βιβλίο γράφεται τις παραμονές της διεύρυνσης της Ευρωπαϊκής ΄Ενωσης με δέκα επιπλέον χώρες το 2004: ο Νεμό φοβάται, και δεν είναι ο μόνος, πως ο σκληρός πυρήνας της δυτικής ταυτότητας στην Ευρώπη, ήδη μολυσμένος από την Ελλάδα, θα επιμολυνθεί και θα διαβρωθεί ακόμα περισσότερο με την είσοδο των νέων μελών.

Aυτό φέρνει τη συζήτηση στις αδυναμίες ή τις συνειδητές παραλείψεις του βιβλίου, οι οποίες είναι συνέπεια της ίδιας της σύλληψής του. Ο Νεμό χρησιμοποιεί ένα ιστορικό στιγμιότυπο, που είναι η σύγχρονη γεωπολιτική πραγματικότητα, για να ορίσει και να οροθετήσει τη δυτική ταυτότητα. Είπαμε στην αρχή γιατί το κάνει αυτό, και η ανάλυσή του, από τη σκοπιά των ανησυχιών του, είναι γενικά πειστική. Ενώ όμως παρακολουθεί στο ιστορικό παρελθόν τη δυναμική που παρήγαγε αυτή την ταυτότητα, δεν μπορεί ή δεν θέλει να δει πώς λειτουργεί σήμερα και με ποιες προοπτικές. Για παράδειγμα, θεωρεί δεδομένη και πάγια την πολιτισμική ταύτιση της Ευρώπης με τις ΗΠΑ, επιθυμεί μάλιστα λόγω αυτού μια (ακόμα) στενότερη πολιτική συμπόρευσή τους και δεν συζητεί καν το ενδεχόμενο της πολιτισμικής απόκλισής τους, παρά τα ολοένα πιο ορατά σημάδια που την υποδεικνύουν. Επίσης, δεν τον απασχολεί ο εκφυλισμός της δυτικής ατομικότητας σε έναν άκρατο ατομικισμό, που απειλεί να διαρρήξει τον κοινωνικό ιστό ή να τον κατακερματίσει σε μικροομάδες «ιδιαιτεροτήτων». ΄Εχοντας ορίσει τη «φιλελεύθερη οικονομία» σε έναν από τους ακρογωνιαίους λίθους της δυτικής ταυτότητας, δεν βρίσκει σ΄ αυτή τίποτα που να προκαλεί έστω σκεπτικισμό, και αυτό κάνει το σχετικό μέρος του βιβλίου του αρκετά ενοχλητικό στην παρούσα συγκυρία. Δεν αποκλείει θεωρητικά τις επιδράσεις ή και τις προσμείξεις από μη δυτικούς πολιτισμούς, αλλά τόσο θεωρητικά ώστε αισθανόμαστε πως δεν πολυπιστεύει ότι κάτι καλό μπορεί να προκύψει από αυτές.

Ωστόσο, ας μην ασκήσουμε περισσότερη κριτική από όση επιδέχεται ο στόχος αυτού του βιβλίου. Ο Νεμό ιχνηλατεί τις ρίζες μερικών θεμελιωδών δυτικών αξιών που πράγματι κινδυνεύουν σήμερα και επιβάλλεται να τις υπερασπίσουμε. Δυστυχώς, ακόμα και απέναντι σε μερικούς από εκείνους που ο ίδιος θεωρεί φυσικούς κληρονόμους και θεματοφύλακές τους…