«Κύριε, μας δουλεύετε κανονικά…»

ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΚΑΘΟΛΟΥ ΤΥΧΑΙΟ ΠΟΥ ΤΟ “ ΑΝΑΜΕΣΑ
ΣΤΟΥΣ ΤΟΙΧΟΥΣ” ΚΕΡΔΙΣΕ ΤΟΝ ΧΡΥΣΟ ΦΟΙΝΙΚΑ
ΣΤΟ ΦΕΤΙΝΟ ΦΕΣΤΙΒΑΛ ΤΩΝ ΚΑΝΝΩΝ. ΤΟ
ΑΥΤΟΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΑΦΗΓΗΜΑ ΤΟΥ ΔΑΣΚΑΛΟΥ ΣΕ
ΠΟΛΥΦΥΛΕΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ, ΜΕΤΑΓΡΑΦΗΚΕ ΣΕ
ΜΙΑ ΣΥΝΑΡΠΑΣΤΙΚΗ, ΞΕΧΩΡΙΣΤΗ ΤΑΙΝΙΑ ΜΕ ΠΡΩΤΑΓΩΝΙΣΤΗ ΤΟΝ ΙΔΙΟ
Ακόμη μία περίπτωση, που φαίνεται να επιβεβαιώνει την άποψη ότι σε αντίθεση με τα κλασικά ή σύγχρονα σημαντικά μυθιστορήματα, τα αφηγήματα περιορισμένων λογοτεχνικών αξιώσεων ή και αξίας, αποτελούν πιο εύπλαστη και γόνιμη μαγιά για να αρθρωθεί και να αναπτυχθεί μια ενδιαφέρουσα κινηματογραφική διήγηση. Μια διήγηση που πατά, δίχως όμως να εξαρτάται με τρόπο αφηγηματικά καταναγκαστικό, στο πεζογραφικό της πρότυπο, απελευθερωμένη από την (ελαφρώς ακατανόητη) επιταγή τής όσο το δυνατόν πιστότερης μεταφοράς, σε περιεχόμενο ή φόρμα.

Το Ανάμεσα στους τοίχους (Μεταίχμιο) που είναι το τέταρτο βιβλίο του Φρανσουά Μπεγκοντό (είχαν προηγηθεί τα Jouer juste και Dans la diagonale, καθώς και μια μυθοπλαστική βιογραφία του Μικ Τζάγκερ, με τον τίτλο Ένας Δημοκράτης, όλα με περιορισμένη εμπορική επιτυχία προτού η κινηματογραφική επιτυχία του τέταρτου επιφέρει αναδρομικά την αναγνωστική) δύσκολα θα μπορούσε να χαρακτηρισθεί μυθιστόρημα.

Ο συγγραφέας και πρωταγωνιστής του βιβλίου (όπως και της ομότιτλης ταινίας), δάσκαλος γαλλικής γλώσσας σ΄ ένα πολυφυλετικό σχολείο υποβαθμισμένης συνοικίας του Παρισιού, καταγράφει με μορφή εμπλουτισμένου χρονολογίου τη σκληρή αλλά και συναρπαστική εμπειρία του εντός των τοίχων ενός εκπαιδευτικού ιδρύματος, όπου η συνύπαρξη, χωρική και κατ΄ επέκταση πολιτισμική, ταξική και κοινωνική, παιδιών από διαφορετικές εθνότητες και κουλτούρες (στην πλειοψηφία τους παιδιά και γόνοι μεταναστών από τις πρώην γαλλικές αποικίες) αποδεικνύεται συχνά ανέφικτη. Αντί για δημοκρατικό(!) χωνευτήρι των διαφορών, η σχολική τάξη παραμένει ένα άναρχο μωσαϊκό με ισχυρές φυγόκεντρες δυνάμεις, με εκρηκτικές πολλές φορές σχέσεις με τους διδάσκοντες- «βαρέθηκα, δεν τα μπορώ άλλο… ώρες- ώρες μου ΄ρχεται να χτυπήσω κανένα τους, είναι ποταπά και κακόπιστα, αλλά δεν πειράζει, μείνετε για πάντα στις βρομογειτονιές σας, εκεί θα περάσετε όλη σας τη ζωή, και δικαίως, το χειρότερο είναι πως είναι και ευχαριστημένα και από πάνω τα μαλακισμένα…»- και με ωμές αντιπαραθέσεις.

Στον σχολικό μικρόκοσμο του Μπεγκοντό, καθρέφτη μιας ομόλογης σύγχρονης Γαλλίας, μπορεί οι τοίχοι να φαντάζουν εικονικοί, τα τείχη όμως της πολυφυλετικής διαφορετικότητας και της διάχυτης καχυποψίας αποδεικνύονται εξόχως ανθεκτικά στις προγραμματικές εξαγγελίες ενός «δημοκρατικού σχολείου», αντανακλώντας δίχως απάντηση τις κρίσιμες (πολιτικές) ερωτήσεις των μαθητών: «Κύριε, πώς γράφεται η ισότητα;».

Ο συγγραφέας και αφηγητής αποπειράται εξωσυμβατικούς τρόπους γραφής. Με μια εθνική (τη γαλλική) γλώσσα που μάλλον αναδεικνύει παρά αμβλύνει τις διαφορές στην εκπαιδευτική διαδικασία- «ποιοι μιλούν τη γλώσσα που μας διδάσκετε… μήπως οι επιτηδευμένοι αστοί του Μεσαίωνα; » – επιχειρεί μια ιδιότυπη ταύτιση σημαίνοντος και σημαινόμενου, με τις απαραίτητες κοινωνιολογικές επεξηγήσεις. Σ΄ ένα εκπαιδευτικό περιβάλλον, όπου η συμφωνία πάνω σε βασικές έννοιες κάθε άλλο παρά επιτεύξιμη είναι, η αμηχανία, η απείθεια, η διαίσθηση, η πειθαρχία, η εκδίκηση, η ντροπή, η προσβολή ή η συγγνώμηδεν είναι αντιληπτές με ταυτόσημο τρόπο. Γι΄ αυτό, ο δάσκαλος και αφηγητής παραιτείται ουσιαστικά από την επιταγή, «φρόντισε να μιλάς σωστά αν θες να μου τη λες», υιοθετώντας την εξίσωση, με συμψηφισμό υπέρ του μαθητή, ενός απερίφραστου διαλόγου με απρόβλεπτες συνέπειες Έτσι, Ανάμεσα στους τοίχους αναπτύσσεται μια σειρά τέτοιων διαλόγων, με πολλαπλές μαθητικές ενστάσεις, τύπου «Κύριε μας δουλεύετε ». Διάλογοι που με όλη τη θεματική ένταση και συναισθηματική φόρτιση παρατάσσονται στο πλαίσιο μιας χαλαρής αφήγησης, που δεν έχει φιλοδοξίες συγκροτημένης πλοκής. Τα πρόσωπα, δάσκαλοι και μαθητές, ταυτίζονται με την ιδιότητα και πραγματικότητά τους, δίχως να αποκτούν στοιχεία μυθιστορηματικών χαρακτήρων. Πλοκή με παράλληλη δράση, ανατροπές, αιφνιδιασμούς, δραματική κορύφωση, ή απτή έκβαση, δεν υπάρχει. Το αφήγημα του Μπεγκοντό λήγει με ισοπαλία στο γήπεδο, και την τάξη, αφήνοντας την ιστορία δίχως λύση.

Francois Βegaudeau

ΑΝΑΜΕΣΑ ΣΤΟΥΣ ΤΟΙΧΟΥΣ

ΜΤΦ. ΜΑΡΙΛΕΝΑ ΚΟΡΑΝΤΖΑΝΗ, ΕΚΔ. ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ, 2008, ΣΕΛ. 273, ΤΙΜΗ: 13 ΕΥΡΩ