Η απομυθοποίηση ήρθε από τη Ρωσία

ΕΙΝΑΙ ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΣ ΣΤΗ ΧΩΡΑ ΜΑΣ, ΓΡΑΦΟΥΝ ΣΤΑ
ΡΩΣΙΚΑ, ΔΙΑΒΑΖΟΝΤΑΙ ΑΠΟ ΣΛΑΒΟΦΩΝΟΥΣ, ΑΠΟΜΥΘΟΠΟΙΟΥΝ
ΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ. Ο ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΟΣ ΛΟΓΟΣ
ΤΩΝ ΜΕΤΑΝΑΣΤΩΝ ΑΝΑΠΤΥΣΣΕΤΑΙ ΑΡΓΑ ΑΛΛΑ
ΣΤΑΘΕΡΑ, ΔΙΑΔΙΔΕΤΑΙ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΠΟΙΚΙΛΑ ΚΑΝΑΛΙΑ
ΚΑΙ ΜΑΣ ΠΡΟΣΦΕΡΕΙ ΜΙΑ ΠΟΛΥ ΒΑΘΙΑ ΚΑΙ ΕΙΛΙΚΡΙΝΗ,
ΣΧΕΔΟΝ ΕΞΟΜΟΛΟΓΗΤΙΚΗ, ΕΙΚΟΝΑ ΤΟΣΟ ΤΗΣ
ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΥΤΙΚΗΣ ΕΜΠΕΙΡΙΑΣ ΑΥΤΗΣ ΚΑΘΑΥΤΗΣ
ΟΣΟ ΚΑΙ ΤΗΣ ΧΩΡΑΣ ΜΑΣ
Μια από τις μεγαλύτερες αλλαγές που έχουν συντελεστεί τα τελευταία χρόνια στην Ελλάδα είναι, όπως γνωρίζουμε, ότι από τα τέλη της δεκαετίας του 1980 η χώρα από τόπος προέλευσης μεταναστών μετατράπηκε σε τόπο υποδοχής τους. Αναζητώντας στοιχεία για τη μετανάστευση στην Ελλάδα θα εντοπίσει κανείς πολλές και αξιόλογες στατιστικές, κοινωνιολογικές, οικονομικές μελέτες που διαφωτίζουν σχετικά με τις συνθήκες διαβίωσης και εργασίας των μεταναστών. Οι κοινωνικο-οικονομικές προσεγγίσεις και αναλύσεις αποτελούν, βέβαια, απαραίτητη προϋπόθεση και βάση για μια ορθολογική και αποτελεσματική αντιμετώπιση των όποιων προβλημάτων. Πέρα όμως από τα παραπάνω, υπάρχει μια πλευρά της ζωής των μεταναστών στην Ελλάδα που μέχρι σήμερα έχει τύχει ελάχιστης προσοχής, παρόλο που θα το άξιζε: Πρόκειται για τη λογοτεχνική τους έκφραση.

Παράγεται λοιπόν λογοτεχνία σε πολλές γλώσσες σήμερα στη χώρα μας και περιμένει να «ανακαλυφθεί» απ΄ τους ελληνικούς εκδοτικούς οίκους, προκειμένου να «περάσει» κι αυτή τα σύνορα που κάποτε διέσχισαν εκείνοι που τη δημιουργούν. Εμείς θα σταθούμε εδώ σε μερικά έργα, γραμμένα είτε στα ρωσικά, είτε μεταφρασμένα από τα ρωσικά στα ελληνικά, που αποτυπώνουν την «ελληνική εμπειρία» των αλλοδαπών… γκασταρμπάιτερ.

Με το δεδομένο ότι Ουκρανοί, Γεωργιανοί, Ρώσοι μετανάστες και παλιννοστούντες, αλλά και εργαζόμενοι από άλλες πρώην Δημοκρατίες της ΕΣΣΔ- το Καζαχστάν, την Αμπχαζία, το Ουζμπεκιστάν, την Αρμενία κ.λπ.- έχουν άνετη πρόσβαση στα ρωσικά, είτε ως μητρική είτε ως δεύτερη κύρια γλώσσα τους, θα μπορούσε κανείς- με τις πιο συντηρητικές μετρήσεις- να υπολογίσει τον αριθμό των δυνητικών αναγνωστών τους στην Ελλάδα σε πάνω από 100.000. (Κάποιες μετρήσεις τούς υπολογίζουν σε 300.000). Μόνο στην Αθήνα και τη Θεσσαλονίκη λειτουργούν πάνω από τέσσερα ρωσικά βιβλιοπωλεία, ενώ γνωστές και ευρέως διαδεδομένες είναι οι ρωσόφωνες εφημερίδες «Ομόνοια», «Αφίνσκι Κούριερ» και «Αφίνι πλιους». Η εφημερίδα μάλιστα «Αφίνσκι

Βαλίντα Μπουντακίδου

ΕΝΑ ΧΑΜΟΓΕΛΟ ΜΕ ΜΙΑ ΧΑΨΙΑ ΕΛΛΑΔΑΣ

(ΣΤΑ ΡΩΣΙΚΑ)

ΕΚΔ. ΑFΙΝSΚΥ ΚURΙΥΕR

Κούριερ» έχει και εκδοτική δραστηριότητα ρωσόφωνων βιβλίων.

Μια από τις μεγαλύτερες εκδοτικές επιτυχίες στον χώρο σημείωσε ακριβώς μια έκδοση του «Αφίνσκι Κούριερ»το μυθιστόρημα της ελληνικής καταγωγής Πόντιας Βαλίντας Μπουντακίδουμε τον αστείο τίτλο Ένα χαμόγελο με μια χαψιά Ελλάδας (Ο τίτλος στο 3ο αντιρατσιστικό φεστιβάλ παρουσιάστηκε ως «Ένα χαμόγελο με γεύση Ελλάδας»). Η συγγραφέας, οδοντογιατρός στο επάγγελμα, διηγείται τόσο στιγμιότυπα από την παιδική και τη νεανική της ηλικία στην πρώην Σοβιετική Ένωση όσο και ιστορίες απ΄ την περιπέτεια της μετοίκησης στη «χώρα των προγόνων» της. Από τη στιγμή που η ηρωίδα και αφηγήτρια πατάει στον σταθμό της Θεσσαλονίκης με μηδαμινές γνώσεις ελληνικών για να βρει κατάλυμα-στρωματσάδα στην κουζίνα ενός δυαριού μαζί με οκτώ ακόμα άτομα, ώς τη στιγμή που θα καταφέρει να

Εκατερίνα Γκραφ

(Έλενα ΜπογκατιριόβαΞανθοπούλου)

Η ΓΥΝΑΙΚΑ ΠΟΥ ΛΑΧΤΑΡΟΥΣΕ ΝΑ ΑΓΑΠΗΣΕΙ

ΕΚΔ. ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗΣ, 2008

ανοίξει το δικό της οδοντιατρείο, ο αναγνώστης έχει την ευκαιρία να απολαύσει την αξιοθαύμαστη ικανότητα της Μπουντακίδου να διακωμωδεί καταστάσεις και επεισόδια τα οποία άνετα θα μπορούσαν να αποτελέσουν αντικείμενο μιας δραματικής, το λιγότερο, αφήγησης. Ξεκαρδιστικές εξιστορήσεις των γλωσσικών και άλλων παθημάτων της ίδιας, αλλά και συγγενών και φίλων δίνουν μια εναλλακτική εικόνα της μετανάστευσης- την κωμική πλευρά του συναπαντήματος γηγενών και των λεγόμενων «παλιννοστούντων» που οι συγκυρίες τούς ανάγκασαν να βρεθούν τόσο μακριά απ΄ τα σπίτια και τις συνήθειές τους. Η Μπουντακίδου, με το χιούμορ και την τρυφερότητα της γραφής της, δηλώνει κάτι ανάμεσα σε Ελληνίδα και Ρωσίδα, μια Ελληνίδα με ρωσική ψυχή , όπως ονόμασε το δεύτερο μυθιστόρημά της που αυτή τη στιγμή σημειώνει επιτυχία στη Ρωσία.

Διαφορετικό είναι ένα άλλο ρωσικό βιβλίο. Η συγγραφέας του, Έλενα Μπογκατιριόβα-Ξανθοπούλου ακολούθησε διαφορετικό δρόμο: παρουσίασε

Χρήστος Βουρνάς

ΠΛΑΤΕΙΑ OΜΟΝΟΙΑΣ

(ΣΤΑ ΡΩΣΙΚΑ)

ΕΚΔ. ΔΙΟΓΕΝΗΣ 2002

το μυθιστόρημά της για τις περιπέτειες της μετανάστευσης στην Ελλάδα μιας νέας και ωραίας Ουκρανίδας σε ρωσικό χειρόγραφο προς μετάφραση στα ελληνικά. Με τον ελαφρώς μελό τίτλο Η γυναίκα που λαχταρούσε να αγαπήσει (Καστανιώτης 2007) και υπογράφοντας με το ψευδώνυμο «Εκατερίνα Γκραφ», η Μπογκατιριόβα διηγείται σε 700 σελίδες τις απίστευτες ταλαιπωρίες μιας κοπέλας που προσπαθεί να συμβιβάσει την ανάγκη για ασφάλεια και ευημερία με το όνειρο για τον τέλειο έρωτα. Σε δραματικό, σαφώς, τόνο, το μυθιστόρημα αυτό που υπαινίσσεται έως και φόνο απ΄ την πλευρά της ηρωίδας, ανταποκρίνεται περισσότερο σε ό,τι σήμερα η φιλολογία περιγράφει ως «μεταναστευτική γυναικεία λογοτεχνία»: Την τελευταία δεκαετία, σημαντικοί νέοι Ρώσοι συγγραφείς (με εξέχουσα την περίπτωση της γνωστής Λουντμίλας Ουλίτσκαγια και του μυθιστορήματός της Τσιου- Τσιούριχ – 2002) ασχολούνται με το θέμα της γυναίκας απ΄ τα ανατολικά κράτη που προσπαθεί να χτίσει το μέλλον της σε εχθρικό περιβάλλον, μετατρεπόμενη σιγά σιγά από ρομαντικό και αφελές σε κυνικό και υπολογιστικό ον, έτοιμο να μετέλθει τα πάντα για να πετύχει τον στόχο του. Η εικόνα της Ελλάδας είναι διττή: Απ΄ τη μια το ονειρικό, ηλιόλουστο θαλασσινό τοπίο και απ΄ την άλλη η γκρίζα πραγματικότητα μιας κοινωνίας βυθισμένης στο κυνηγητό του χρήματος- πολύ παραστατικά προσωποποιημένης στη μορφή του γέρο τσιγκούνη συζύγου της ηρωίδας.

Το μυθιστόρημα του Χρήστου Βουρνά, στα ρωσικά, με τίτλο Πλατεία Ομονοίας (Διογένης 2002) διηγείται μια ανάλογη ιστορία. Η κεντρική ηρωίδα, Μαρίνα, βγαίνει αναγκαστικά και βίαια απ΄ την ιδανική ανεμελιά της εφηβικής της ηλικίας, για να αναζητήσει την οικονομική αποκατάσταση στην Ελλάδα. Στις περιπέτειές της σε μπαρ και επιχειρήσεις επανεκτιμά πολλά απ΄ τα αγαθά που είχε στη χώρα προέλευσής της, και πρώτα απ΄ όλα την αγάπη.

Διάψευση ελπίδων
Στα μυθιστορήματα αυτά επιβεβαιώνονται δύο σημαντικά τυπολογικά χαρακτηριστικά του μεταναστευτικού μυθιστορήματος (κατά τον Β. Βowlhower): Σύμφωνα λοιπόν με τη θεωρία, το μεταναστευτικό μυθιστόρημα κινείται απ΄ την αφετηρία των προσδοκιών του πρωταγωνιστήήρωα, μέσα από μια σειρά αρνητικών εμπειριών προς την κατάληξη της διάψευσης των ελπίδων. Σε μια συνεχή σύγκριση ανάμεσα στον παλιό κόσμο (στην περίπτωσή μας: ΕΣΣΔ) και στον καινούργιο (εδώ: Ελλάδα), ο ήρωας θα οδηγηθεί διαδοχικά και με σιγουριά στην αντιστροφή των προσήμων: το αρνητικό πρόσημο του παλιού κόσμου κατά την άφιξη και το θετικό του νέου κόσμου θα αντιστραφούν. Στο τέλος της δράσης ο ήρωας θα έχει εξιδανικεύσει τη χώρα προέλευσης και θα έχει απομυθοποιήσει τη χώρα εγκατάστασης.

Τέτοιου είδους διαδοχικές απομυθοποιήσεις παρουσιάζονται και σε ένα πολύ ενδιαφέρον μικρό βιβλιαράκι που συνυπογράφουν οι δημοσιογράφοι Ιλόνα Ταλάντσεβα και Κατερίνα Αραμπατζή , στα ρωσικά, με τίτλο Μάσκα.Ιστορίες μεταναστών στην Ελλάδα (2006). Στον πρόλογο διευκρινίζεται πως πρόκειται για αληθινές ιστορίες μεταναστών που συνέλεγαν και δημοσίευαν οι δυο δημοσιογράφοι σε ειδική στήλη στη ρωσόφωνη εφημερίδα «Αφίνι ι Ελλάς» («Αθήνα και Ελλάδα») με ένα κοινό χαρακτηριστικό: Κανείς απ΄ τους ήρωες δεν δέχτηκε να αποκαλύψει την ταυτότητά του. Εξ ου και ο τίτλος. Συναρπαστικές ιστορίες, καλογραμμένες, που σημείωσαν εξαιρετική επιτυχία ανάμεσα στο ρωσόφωνο αναγνωστικό κοινό της Ελλάδας. Καθαρίστριες, κτίστες, πόρνες, επιχειρηματίες, έμποροι με πέντε και δέκα χρόνια «ελληνικής εμπειρίας» ξετυλίγουν βιώματα μοναδικά που μόνο λίγοι υποψιάζονται ότι μπορεί να έχουν αιτία και αφορμή την εγκατάσταση στην Ελλάδα.

Υπάρχουν και άλλα. Και σε άλλες γλώσσες. Βιβλία που διαβάζονται στην Ελλάδα για την Ελλάδα, που συζητιούνται και αγαπιούνται. Το ερώτημα είναι πότε θα μπορέσουμε και θα θελήσουμε να κοιτάξουμε καλύτερα στον καθρέφτη που κρατάνε μπροστά μας οι αλλοδαποί συμπολίτες μας με τον λογοτεχνικό τους λόγο για να δούμε την εικόνα μας, την εικόνα της Ελλάδας και των Ελλήνων από μια άλλη σκοπιά.

Ιλόνα Ταλάντσεβα, Κατερίνα Αραμπατζή

ΜΑΣΚΑ ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΜΕΤΑΝΑΣΤΩΝ ΣΤΗΝΕΛΛΑΔΑ

(ΣΤΑ ΡΩΣΙΚΑ)

ΕΚΔ. ΑΦΙΝΙ ΕΛΛΑΣ 2006

Η Αλεξάνδρα Ιωαννίδου είναι λέκτορας Σλαβολογίας στο Πανεπιστήμιο Μακεδονίας