Επιφυλλίδα

Αλησμόνητα ταξίδια επί χάρτου
Του Κώστα Λογαρά

Όλοι, σχεδόν, έχουμε περάσει ώρες και ώρες συντροφιά με ήρωες λογοτεχνικών βιβλίων κι έχουμε χαθεί στον κόσμο τους· μέσα απ΄ αυτούς ανακαλύψαμε κομμάτια του εαυτού μας, προσεγγίσαμε ποικίλες οπτικές της ζωής, δώσαμε απαντήσεις σε δικές μας απορίες, μας γεννηθήκαν άλλες.

Λίγα, όμως, είναι εκείνα τα βιβλία που αφήνουν πάνω σου το στίγμα τους και καταλαβαίνεις ότικάτι αλλάζει εντός σου. Όπως ακριβώς συμβαίνει με μια σχέση δυνατή, έτσι κι εδώ τα ίχνη τους σου μένουνε για πάντα. Ακόμα κι αν σβηστούν από τη μνήμη σου μορφές και πρόσωπα και λεπτομέρειες, όμως η αίσθηση των γεγονότων, το ύφος τους και η ατμόσφαιρα ριζώνουν στο μυαλό και γίνονται κομμάτι του εαυτού σου.

Τέτοια περίπτωση, θαρρώ, είναι το πολυσέλιδο έργο του Χέιρτ Μακ «Στην Ευρώπη, Ταξίδια στον 20ό αιώνα» (Εκδόσεις Μεταίχμιο, μετάφραση Ινώς βαν Ντάικ- Μπαλτά και πρόλογο του Νίκου Μπακουνάκη).

Ο συγγραφέας του αφηγείται την Ιστορία της Ευρώπης, τις πολιτικές και κοινωνικές ανακατατάξεις στο πέρασμα του αιώνα, τις ιδεολογίες που πυροδότησαν επαναστάσεις κι εξεγέρσεις. Κι ακόμα, φωτίζει τα πρόσωπα που διαδραμάτισαν ρόλο σημαντικό στην εξέλιξη των γεγονότων και καθόρισαν τη μοίρα των απλών ανθρώπων.

Α, οι καθημερινοί άνθρωποι! Είναι πανταχού παρόντες, άλλοτε αισιόδοξοι και ευτυχείς, άλλοτε κατηφείς και εξουθενωμένοι: φιγούρες ολοζώντανες, κοντινές και οικείες, διηγούνται σαν αυτόπτες μάρτυρες τα γεγονότα της Ιστορίας. Όχι της Ιστορίας, όχι· καλύτερα θα ήτανε να πούμε ότι καταγράφουν την ίδια τη ζωή.

Γιατί πρόκειται για μια τοιχογραφία της Ευρώπης, σάμπως η Γηραιά Ήπειρος να ήταν λογοτεχνική persona κι ο συγγραφέας ανέλαβε να συμμαζέψει τα σκόρπια κομμάτια της και να συνθέσει τη μορφή της. Έτσι, καταλήγεις να διαβάζεις ένα βιβλίο με την πολυπλοκότητα λ.χ. των προσώπων που συναντάς στα μυθιστορήματα του Μαρκές· με τον γλωσσικό ρυθμό που απολαμβάνεις στην ελκυστική γραφή τού Λιόσα· βλέπεις να ζωντανεύει μπροστά σου η τραγική περίοδος του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου και στον νου σου αναβιώνει η ζοφερή ατμόσφαιρα του Σελίν στο μνημειώδες, κι αυτουνού, «Ταξίδι στην άκρη της νύχτας».

(Σ΄ αυτό το εξαιρετικό αποτέλεσμα έχει συμβάλει, βέβαια, η μετάφραση τής κ. Ινώς βαν Ντάικ – Μπαλτά. Σε κάθε φράση, σε κάθε γραμμή του κειμένου διακρίνει κανείς τον μεταφραστικό της μόχθο).

Ο Ολλανδός συγγραφέας αφηγείται την Ιστορία της Ευρώπης τον 20ό αιώνα με τρόπο λιτό και ουσιαστικό, κρατώντας την ψίχα της και διατηρώντας την ψυχή της. Είναι το μυστικό, φαίνεται, που έχουν οι χαρισματικοί δάσκαλοι να μεταλαμπαδεύουν τις γνώσεις τους σαν βίωμα, γι΄ αυτό και κρέμεται κανείς από τα χείλη τους. (Φέρνω στον νου τον απέριττο λόγο ενός άλλου σαγηνευτικού αφηγητή, του Εrnst Gombrich, στη δική του «Ιστορία της Τ έχνης»).

Λοιπόν, το μεγάλο προσόν του Χέιρτ Μακ είναι αυτό: σε παίρνει απ΄ το χέρι και σε πάει. Με τη νηφαλιότητα αλλά και την ενάργεια που απαιτεί η περιήγηση στους τόπους και στην ιστορία. Συνδέοντας αβίαστα τον παρόντα χρόνο με το παρελθόν, καταφέρνει να φωτίσει τα απομακρυσμένα γεγονότα του αιώνα και να ερμηνεύσει τα πρόσφατα σ΄ εμάς και οικεία ως απόρροια του παρελθόντος.

Νιώθεις ότι βιώνεις τον χρόνο περπατώντας μέσα του μ΄ έναν ρυθμό αφομοιωτικό. Γίνεσαι κομμάτι του και, εντάσσοντας σταδιακά τον εαυτό σου στον ευρύτερο ευρωπαϊκό χώρο, συνειδητοποιείς πως είσαι μέρος ενός πολυπολιτισμικού όλου.

Ούτε άγχος όμως ούτε βιασύνες χρειάζονται σε τούτο το μακρύ ταξίδιτων 800 σελίδων, και βάλε. Αντιθέτως, απαιτούνται αργοί ρυθμοί ανάγνωσης- αυτό είναι το μυστικό- ώστε ο αναγνώστης όχι μόνο να απολαύσει την αφήγηση, αλλά κυρίως να επιμηκύνει τον πραγματικό του χρόνο. Κι αυτήν τη (λησμονημένη, πλέον) εμπειρία μού χάρισε ξανά ο Χέιρτ Μακ με το ταξίδι του. Ο Κ ώστας Λογαράς είναι συγγραφέας.