Όταν το παράξενο έχει νόημα

Σχεδιάζει τους χώρους όπου θα εκτυλιχθούν οι δράσεις των ηρώων του- κατοικίες με μυστικά δωμάτια, δάση με μορφή σπείρας που καταπίνουν τους διαβάτες, καΐκια με κλειδωμένες βιβλιοθήκες, υπόγεια ταφικά σύνολα, κήπους με γεωμετρία που τιθασεύει τη φύση κ.ά. Πάντα με μαύρη σινική μελάνη. Κτίζει την εκάστοτε πλοκή σε συνάρτηση με το συγκεκριμένο πεδίο δράσης το οποίο κατευθύνει εντέλει τα γεγονότα, και παρουσιάζει στον αναγνώστη σε σχέδια κάποια πτυχή του σκηνικού. Εισάγει έτσι μεμιάς το πρόβλημα του προσανατολισμού τού σύγχρονου ανθρώπου και το θέμα του εγκλεισμού- «πού πάμε;», «πού μπορούμε να πάμε;», «γιατί δεν πάμε;». Θέμα το οποίο θα επεξεργαστεί φιλοσοφικά μέσα από ιστορίες φαινομενικά απλές, που παρουσιάζουν τα πιο φυσιολογικά γεγονότα με τον πιο παράδοξο τρόπο και που εκφράζουν περισσότερο ψυχικές καταστάσεις παρά ιδέες. Παράλληλα ωστόσο, θα τοποθετηθεί απέναντι στο σύγχρονο οπλοστάσιο ιδεών προτάσσοντας σε μότο και σχολιάζοντας με τις ίδιες αυτές ιστορίες, στοχασμούς φιλοσόφων και λογοτεχνών- από τον Ντεκάρτ, τον Χάιντεγκερ ή τον Βιντγκενστάιν ώς τον Ζίζεκ, κι από τον Πόου ή τον Νοβάλις ώς τον Περέκ. Το αποτέλεσμα της λογοτεχνικής αυτής ανάγνωσης τής αρχιτεκτονικής- πολεοδομίας- και φιλοσοφίας, είναι τα πολύ ιδιαίτερα αφηγήματα του Αριστείδη Αντονά. Αφηγήματα αλλόκοτα, μυστήρια, βέβηλα, κάποτε τρομακτικά, συχνά αλληγορικά, που ασκούν μια ισχυρή, ψυχρή γοητεία. Χαρακτηριστικοί οι φρεσκοτυπωμένοι Αριθμοί (Άγρα) όπου ο 45άρης σήμερα συγγραφέας και καθηγητής Θεωρίας της Αρχιτεκτονικής (με έδρα το Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας και προσκλήσεις μέχρι και από το ΜΙΤ), συγκέντρωσε τα τέσσερα πρώτα αφηγήματά του και ένα καινούργιο, μεταχρονολογημένο, επίμετρο όπου αναλύει το λογοτεχνικό του «γιατί». Γραμμένα ανάκατα στο διάστημα 1985-2001, τα έργα αυτά επικοινωνούν μεταξύ τους ακολουθώντας κοινές δεσμεύσεις και έχοντας συμμετρικά κλεισίματα. Ένας ήρωας προστίθεται κάθε φορά και ο κεντρικός πρωταγωνιστής διαπράττει κατά λάθος κι από έναν φόνο. Στον Επίσκοπο, ο αφηγητής, που έχει χαθεί σε έναν αινιγματικό τόπο, θα πάρει τη θέση εκείνου που τον παρακολουθεί. Στους Δύο μισούς, δύο ξένοι που ζουν συμπληρωματικές ζωές αποδεικνύονται αδέλφια όταν παραστρατίζουν σε ένα χαοτικό δάσος. Στον Τρικέφαλο, μια οικογένεια τριδύμων υποτάσσεται στους παραδοσιακούς μηχανισμούς και στην τελετουργία που ρυθμίζει τις ζωές και τον θάνατο των μελών της. Στους Τέσσερις κήπους ο αφηγητής- φαροφύλακας παγιδεύεται στον έρωτά του για μια γυναίκα που προσαράζει με τρεις άντρες στο έρημο νησί του.

«Δεν με ενδιαφέρει ένα ανάγνωσμα ως τελειωμένο πράγμα» σημειώνει ο Αντονάς στο επίμετρό του, «αλλά ο τρόπος που ανοίγει χάσματα ή προξενεί τραύματα».

Οι κοινωνικές συνθήκες απουσιάζουν από τις ιστορίες των Αριθμών κάποιοι τού το κρατάνε αυτό του Αντονά-, όμως ο συγγραφέας δεν είναι καθόλου αδιάφορος. Όπως στον μεταγενέστερο Χειριστή (Άγρα 2006) θα επεκτείνει το σχόλιο για τον «Μεγάλο Αδελφό», έτσι και εδώ κάνει ένα επίκαιρο κοινωνικό και ταυτόχρονα υπαρξιακό σχόλιο για τον δυτικό άνθρωπο. Διότι οι αριθμοί 1,2,3,4 συνδέονται με τις δομές του κόσμου (σταυρός, τετράγωνο, δεκάδα 10=1+2+3+4, σημεία του ορίζοντα κ.ο.κ.), έχουν φιλοσοφικό νόημα, όπως εξηγεί, και παραπέμπουν στις συντεταγμένες του ανθρώπου. Στο «ποιοι είμαστε;» δηλαδή, σε συνάρτηση με το «ποιοι είναι οι άλλοι;» και με το «πού πάμε;». Ο τετραπλός ήρωας του Αντονά έρχεται αντιμέτωπος με τον Θεό, τον αδελφό, τον πατέρα και το αντικείμενο του πόθου, και παγιδεύεται σε καταστάσεις που δεν μπορεί να αντιμετωπίσει, επειδή τα δεδομένα που του παρέχονται είναι ανεπαρκή και επειδή τα πράγματα μπροστά στα μάτια του αλλάζουν υπερβολικά γρήγορα. Έτσι, λειτουργεί ανεύθυνα και δεν καταφέρνει ποτέ να αποδράσει, αλλά μόνο να ξαναξεκινήσει σε άλλο, συμμετρικό, ρόλο με τους ίδιους όρους. Αυτό που τον χαρακτηρίζει εντέλει δεν είναι αυτό που κάνει, αλλά αυτό που δεν προφταίνει να κάνει… Μήπως σας θυμίζει κάτι αυτή η κατάσταση;

Το «Μαύρο Μουσείο» ήταν ένα ιδιόμορφο λογοτεχνικό περιοδικό που πρωτοκυκλοφόρησε το 1986 με ψευδυπόγραφα κείμενα που έπαιζαν με το ποιος ήταν κάθε φορά ο συγγραφέας τους. Το εξέδιδε ο Αντονάς, φοιτητής τότε της Αρχιτεκτονικής του ΕΜΠ, μαζί με την ποιήτρια Φοίβη Γιαννίση και τον εικαστικό Ζάφο Ξαγοράρη. Εκεί πρωτοδημοσιεύτηκαν τα πρώτα κείμενά του και μέσα από εκεί συνάντησε τον Ε. Χ. Γονατά ο οποίος τον επηρέασε στα γραπτά και στα διαβάσματά του. Έπειτα ήρθαν οι σπουδές φιλοσοφίας στο Παρίσι, η φιλία με τον αποδομιστή Ζακ Ντεριντά αλλά και με τον Ηλία Πετρόπουλο, η επαγγελματική ενασχόληση με την αρχιτεκτονική κοντά στους εμπνευσμένους γονείς του Δημήτρη και Σουζάννα Αντωνακάκη, η διδασκαλία στη Βοστώνη, στη Βενετία, στο Λονδίνο, στον Βόλο, στην Αθήνα και τώρα στην Κύπρο, τα ιδιόμορφα κτιριολογικά «πρότζεκτς» σε χώρους που τους αντιλαμβανόμαστε ως ερείπια- «πρότζεκτς» που προβάλλονται στη διεθνή σκηνή (βλ. και Κτίσματα 1992-1998, Πατάκης). Βλέποντας το σύνολο τού έργου του, διαπιστώνει κανείς τις εμμονές του Αντονά αλλά και συνειδητοποιεί ότι υπάρχει μια συνέπεια και κοινές φιλοσοφικές ανησυχίες (π.χ. για την ομοιογένεια και την ιδιαιτερότητα, το ιερό και το βέβηλο, το απολεσθέν παρελθόν και το μη ορατό μέλλον) ανάμεσα στον συγγραφέα και στον αρχιτέκτονα που επιστρέφουν συνειδητά στα ίδια μοτίβα. Ένα σκάλισμα που, αντί να είναι μονότονο, γίνεται ερεθιστικό.