Μαχαίρια και δικαίωση

Μοιάζει μελέτη που ενδιαφέρει μόνο την Αριστερά,και μόνο την Ιστορία της λογοτεχνίας, αλλά δεν είναι ακριβώς έτσι. Το βιβλίο της Αλεξάνδρας Ιωαννίδου Υπόθεση Γκράνιν:η λογοτεχνική κριτική στο εδώλιο.Η δίκη της «Επιθεώρησης Τέχνης» το 1959 και η απολογία του Κώστα Κουλουφάκου (Καστανιώτης), βάζει στο τραπέζι το πάντα επίκαιρο ζήτημα της πολιτικής διάστασης που έχουν οι αισθητικές επιλογές στην τέχνη. Ο πυρήνας του βιβλίου είναι ένα ανέκδοτο κείμενο τού τότε αρχισυντάκτη της Ε.Τ.- που υπήρξε το κορυφαίο, δραστικότερο και αντιδογματικό τότε, αριστερό λογοτεχνικό περιοδικό. Θέμα του, ένα σκάνδαλο που τάραξε τόσο την ΕΔΑ όσο και τους συντρόφους του παράνομου ΚΚΕ στο Βουκουρέστι, κι από κοντά η κομματική δίκη ιερών τεράτων που ακολούθησε, με τους Λ. Κύρκο, Γ. Ρίτσο, Μ. Αυγέρη, Ν. Κιτσίκη μεταξύ των «κατηγόρων» και τους Κ. Κουλουφάκο, Τ. Πατρίκιο, Μ. Φουρτούνη, Κ. Πορφύρη, Δ. Ραυτόπουλο από την πλευρά των «κατηγορουμένων». Αφορμή, η δημοσίευση από την Ε.Τ. του διηγήματος «Η σιωπή» τού Σοβιετικού Ντανιήλ Γκράνιν, συγγραφέα ανήσυχου, ο οποίος και σήμερα ακόμα παρεμβαίνει στα ρωσικά πράγματα. Ύστερα λοιπόν από κάποιο κομματικό κάρφωμα, το διήγημά του που είχε ενοχλήσει το 1957 και τον Σοβιετικό ηγέτη Ν. Χρουστσόφ, κρίθηκε ρεβιζιονιστικό από τους Έλληνες αρχηγούς· ο Ραυτόπουλος και ο (μεταφραστής) Φουρτούνης «κόπηκαν» από τη Συντακτική Επιτροπή η οποία απέκτησε… νταντά τον Δεσποτίδη, και το περιοδικό εξαναγκάστηκε να ευθυγραμμιστεί με τα ορθόδοξα κομματικά γούστα. Για να προλάβει αυτήν τη συντηρητική στροφή, και πιστεύοντας ότι τα πράγματα μπορούσαν να διορθωθούν «από μέσα»- κάτι από το οποίο είχε ήδη παραιτηθεί ο Άρης Αλεξάνδου- ο Κουλουφάκος τόλμησε να γράψει προς τη Διοικούσα Επιτροπή της ΕΔΑ ένα υπόμνημα- απολογία όπου ανέλυε την ωφελιμότητα της δημοσίευσης. Αυτήν την ανάλυση αναλύει σήμερα η Ιωαννίδου, φέρνοντας στο φως (χάρη στον γιο Κουλουφάκο) εκείνο το απόρρητο κομματικό έγγραφο (160 σελίδες στην έκδοση), και αποτιμώντας το κατ΄ αρχήν μέσα στα ιστορικοπολιτικά του συμφραζόμενα και στη συνέχεια, με τα σημερινά δεδομένα. Γι΄ αυτό έχουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον το κεφάλαιο για την πρόσληψη της σοβιετικής λογοτεχνίας στην Ελλάδα στο διάστημα 1946-1959 (60 σελ.), αλλά και οι σημερινές μαρτυρίες πρωταγωνιστών της υπόθεσης, όπως του Λ. Κύρκου.

«Η σιωπή είναι η πιο βολική μορφή ψευτιάς. Ξέρει να τα κάνει πλακάκια με τη συνείδηση». Αυτά σκέφτεται ο γραφειοκράτης κεντρικός ήρωας του Γκράνιν, που, προκειμένου να διατηρήσει το πόστο του, κάνει τα στραβά μάτια στις (σωστές) καταγγελίες ενός υφισταμένου του για κάποια αντιοικονομικά μηχανήματα. Στη «δίκη» της Ε.Τ. αυτή η στάσηπου βρίσκει πλήθος μιμητές στη σημερινή πολιτική σκηνή- επικρίθηκε ως αρνητικό πρότυπο για τους κομμουνιστές. Η συντακτική επιτροπή της Ε.Τ. αντίθετα, πίστευε ότι μια τέτοια αμφισβήτηση (μέσω της λογοτεχνίας)

του αλάθητου των κομματικών στελεχών, θωράκιζε τους αγωνιστές- αναγνώστες ενισχύοντας το κριτικό τους πνεύμα και τροφοδοτώντας τον προβληματισμό τους. Αυτό προκύπτει από το υπόμνημα, και σήμερα ο Λ. Κύρκος το παραδέχεται: ήταν λάθος η κατηγορία του αναθεωρητισμού και «στην κατοπινή μου πορεία προσπάθησα να το διορθώσω». Εδώ παρεμβαίνει τούτη η μελέτη, αναδημοσιεύοντας το- διαβαστερό- διήγημα (18 σελ.) και εξηγώντας τα «γιατί» της υπόθεσης. Ότι δηλαδή ενώ είχε αρχίσει η διαδικασία της αποσταλινοποίησης στην ΕΣΣΔ, ο σοσιαλιστικός ρεαλισμός εξακολουθούσε και μετά το 1956 να αποτελεί το κεντρικό δόγμα σε αισθητικό επίπεδο, οπότε οι αμφισβητίες (της πολιτικής σκοπιμότητάς) του, διώκονταν. Έτσι έγινε με τον Παστερνάκ (1958) έτσι θα γίνει με τον Τσίρκα (1961). Ότι την ίδια ώρα στην Ελλάδα κυριαρχούσε ένας λυσσαλέος αντικομμουνισμός, και αυτό που ήταν κρατική ιδεολογία στην ΕΣΣΔ εισαγόταν ως επαναστατική από τους Έλληνες κομμουνιστές· οπότε όποιοι έδειχναν σκεπτικιστές, όποιοι την αντιλαμβάνονταν ως εξουσιαστική, θεωρούνταν αυτομάτως ότι διολισθαίνουν προς τον συντηρητισμό. Επιπλέον, το ελληνικό κοινό δεν ήταν εξοικειωμένο, όπως το δυτικοευρωπαϊκό, με τους Ρώσους αμφισβητίες συγγραφείς γιατί οι μεταφράσεις τους ήταν σπάνιες, οπότε η σοβιετική λογοτεχνία εκείνη την εποχή, διαβαζόταν με κριτήρια απριόρι…

στραμπουληγμένα. Ερεθιστικά όλα αυτά, όπως και το θέμα του ρόλου των διανοουμένων που επίσης συζητιέται. Ο Κουλουφάκος τους θέλει στρατευμένους μεν, επιστήμονες δε, με πνεύμα κριτικό. Κάτι που δεν λειτούργησε, όμως μας θυμίζει το όραμα του Πιερ Μπουρντιέ για την αντικατάσταση του «οργανικού διανοούμενου» α λα Σαρτρ, από τον εξειδικευμένο, ακτιβιστή αλλά όχι κομματικό, διανοούμενο- ερευνητή.

Το βιβλίο αυτό είναι σημαντικό και για έναν ακόμα λόγο: διότι φωτίζει σε βάθος την επίδραση της σοβιετικής λογοτεχνικής αισθητικής στα πνευματικά πράγματα της μεταπολεμικής Ελλάδας. Κάτι καινούργιο, αφού μέχρι τώρα που προκηρύχθηκαν θέσεις στο Καποδιστριακό, οι σλαβικές λογοτεχνίες δεν πολυαπασχολούσαν τη φιλολογική επιστήμη στη χώρα μας. Η Αλεξάνδρα Ιωαννίδου είναι αυτή τη στιγμή η μοναδική φιλόλογος που διδάσκει Σλαβολογία στο ελληνικό Πανεπιστήμιο (ως λέκτορας στο Μακεδονίας). Σπουδαγμένη στη Χαϊδελβέργη, κάτοχος της ρωσικής, της πολωνικής και της γερμανικής γλώσσας, μεταφράστρια του Μπαχτίν, του Μίλος, του Κόχουτ, του Μακάνιν, του Πελέβιν κ.ά., ασχολείται μάλιστα σήμερα και με τη νέα σλαβόφωνη μεταναστευτική λογοτεχνία. Δεν είναι λίγο. Καθόλου λίγο.