Η ομηρεία της λατρείας

ΤΟ ΜΟΝΑΧΟΠΑΙΔΙ ΤΟΥ ΔΗΜΗΤΡΗ ΠΑΠΑΜΙΧΑΗΛ
ΚΑΙ ΤΗΣ ΑΛΙΚΗΣ ΒΟΥΓΙΟΥΚΛΑΚΗ
ΠΡΟΣΕΓΓΙΖΕΙ ΤΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ ΤΗΣ ΜΗΤΕΡΑΣ
ΤΟΥ, ΤΟΥ ΜΑΚΡΟΒΙΟΤΕΡΟΥ «ΠΟΠ» ΕΙΔΩΛΟΥ ΣΤΗΝ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΗ ΖΩΗ ΤΟΥ ΤΟΠΟΥ ΜΑΣ, ΜΕ ΔΙΑΘΕΣΗ ΝΑ ΠΕΙ ΤΑ ΣΥΚΑ-ΣΥΚΑ ΚΑΙ ΤΗ ΣΚΑΦΗ-ΣΚΑΦΗ. ΑΝΕΞΑΡΤΗΤΑ ΑΠΟ ΤΟ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑ, ΜΑΣ ΔΙΝΕΙ ΤΗΝ ΕΥΚΑΙΡΙΑ ΝΑ ΕΠΑΝΕΞΕΤΑΣΟΥΜΕ ΤΗΝ ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ ΤΗΣ «ΓΑΤΟΥΛΑΣ» ΚΑΙ ΝΑ ΑΝΑΡΩΤΗΘΟΥΜΕ ΜΗΠΩΣ ΚΑΙ ΤΗΝ ΕΧΟΥΜΕ ΠΑΡΕΞΗΓΗΣΕΙ
«Είναι αλήθεια πως η Βουγιουκλάκη δεν είναι ηθοποιός. Όχι, δεν είναι. Είναι καταπληκτική μίμος. Μιμείται την ηθοποιό. Δεν μιλάω με περιφρόνηση- εκτιμώ πολύ το ταλέντο της στη μιμική. Αλλά δεν βγαίνει κανένας σ΄ αυτό τον τόπο να πει: “Αυτό δεν είναι ηθοποιία! Αυτή μιμείται! Μιμείται τη συγκίνηση, μιμείται τον θυμό, μιμείται το σκέρτσο…”». Τα σκληρά αυτά λόγια ανήκουν στην Έλλη Λαμπέτη (Φρίντα Μπιούμπι, Έλλη Λαμπέτη:Η τελευταία παράσταση , Εξάντας 1983), μια θεατρίνα που δεν χαριζόταν ούτε στον εαυτό της.

Η Λαμπέτη δεν ήταν η μόνη που πίστευε ότι το ταλέντο της Αλίκης ήταν επίχρυσο. Από τα πρώτα της κιόλας βήματα, σπουδάστρια ακόμη στη σχολή του Εθνικού Θεάτρου, η Αλίκη βρέθηκε αντιμέτωπη με δασκάλους που δεν είχαν την παραμικρή πρόθεση να χαϊδέψουν τα αυτιά της. «Η Βουγιουκλάκη είναι ο τύπος του ταλέντου», γνωμάτευσε ο Άγγελος Τερζάκης τον Ιούνιο του 1955, ανήμερα των διπλωματικών της εξετάσεων, «που έχει μια επιδερμική λάμψη, δεν έχει βάθος και την ικανότητα να συλλαμβάνει χαρακτήρες με αξιώσεις». Την ίδια γραμμή πλεύσης χάραξε και ο Τάκης Χορν: «Η δεσποινίς Βουγιουκλάκη έχει λάμψη και όχι ζωντάνια. Έχει εμφάνιση, αλλά όχι φαντασία. Ούτε ευαισθησία». Αντίθετα, ο σκηνοθέτης Αλέξης Σολομός φρονούσε ότι «είναι εξαιρετικό ταλέντο, εξαιρετική πάστα, και θα είναι σπάνιο απόκτημα για το θέατρο». Μετά τον θάνατό της, ο σκηνοθέτης Ντίνος Δημόπουλος, εκείνος που θα υπογράψει ορισμένες από τις μεγαλύτερες εμπορικές της επιτυχίες, συμπεριλαμβανομένης της Μανταλένας, θα καταθέσει τη δική του άποψη για τις ερμηνευτικές της ικανότητες: «Σε τι βάθος δεν καταδυθήκαμε για να αγγίξουμε και να αναδείξουμε στοιχεία δραματικά γνήσια, πρωτογενή, που την ύπαρξή τους ούτε η ίδια υποψιαζόταν και ούτε εγώ τολμούσα να διανοηθώ ότι θα μπορούσα να τα ενεργοποιήσω. Αν αυτά τα στοιχεία η Αλίκη Βουγιουκλάκη, μια και η ίδια τα είχε εντοπίσει, τα προωθούσε στη μετέπειτα καριέρα της, η καλλιτεχνική προσφορά της στον κινηματογράφο και στο θέατρο νομίζω πως θα ήταν διαφορετική». Μια ερμηνεύτρια λοιπόν περιορισμένων δυνατοτήτων ή μια ικανή ερμηνεύτρια που κακομεταχειρίστηκε το ταλέντο της; Και αν το κακομεταχειρίστηκε, υποχρεώθηκε να το κακομεταχειριστεί ή το κακομεταχειρίστηκε εν ψυχρώ;

Εν ψυχρώ
Τείνουμε να υιοθετήσουμε την υβριδική απάντηση: υποχρεώθηκε να το κακομεταχειριστεί εν ψυχρώ. Όμηρος της λατρείας του κοινού της από νωρίς, πολύ πριν κλείσει τα τριάντα της χρόνια- και με πλήρη επίγνωση του τι είδους Αλίκη το κοινό της προτιμά-, επέλεξε επί δύο συναπτές δεκαετίες να υπηρετήσει την εικόνα της- σε βαθμό γελοιότητας, μερικές φορές- και όχι να την τσαλακώσει. Όταν, προς τα μέσα της δεκαετίας του ΄70, με τον παλιό εμπορικό κινηματογράφο να ψυχορραγεί, αποφάσισε με τολμηρές (για το δικό της προφίλ πάντα) θεατρικές επιλογές, όπως η Καμπίρια, να απομακρυνθεί από το στερεότυπο της υποτακτικής ναζιάρας και να ξανοιχτεί, με τη συνδρομή ποιοτικών σκηνοθετών (του Χαραλάμπους, του Βουτσινά, του Βολανάκη, του Χρονόπουλου, της Πατεράκη) σε πιο… φεμινιστικά πέλαγα, το κοινό της την ακολούθησε δύσπιστο, με ζωντανή πάντοτε τη νοσταλγία για την πρότερη Αλίκη. Μπορεί η ίδια να διακήρυσσε στον Γιώργο Λιάνη πως «είμαι η γυναίκα που τόλμησε να πάρει διαζύγιο, που τόλμησε να πει ότι ο άντρας της την έσπαγε στο ξύλο, που παίζει μια πόρνη στο θέατρο με πολύ κέφι, που βρίζει, που είναι απελευθερωμένη στο σεξ», αλλά εννέα χρόνια αργότερα, όταν επανασυνδέεται με τον Παπαμιχαήλ επί σκηνής στο Εκπαιδεύοντας τη Ρίτα, δεν διστάζει, στην περιοδεία τους ανά την επαρχία, να προσθέσει μια δικής της εμπνεύσεως άσχετη εισαγωγή στο έργο, ώστε το κοινό της «να πάρει τη “δόση” του από τη γνωστή Αλίκη». Αυτή η διαρκής παλινδρόμηση ανάμεσα στην Αλίκη για τους Άλλους και στην Αλίκη για την Αλίκη θα τη σημαδέψει έως το τέλος της καριέρας της.