Η μικρομέγαλη ιδέα και το ψυχασθενές βασίλειο

ΤΟ 1878 ΕΙΝΑΙ Η ΧΡΟΝΙΑ ΤΟΥ ΤΕΛΟΥΣ ΤΟΥ ΡΩΣΟΤΟΥΡΚΙΚΟΥ
ΠΟΛΕΜΟΥ, ΤΗΣ ΥΠΟΓΡΑΦΗΣ
ΤΗΣ ΣΥΝΘΗΚΗΣ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΣΤΕΦΑΝΟΥ ΚΑΙ ΤΗΣ ΙΔΡΥΣΗΣ ΤΗΣ ΜΕΓΑΛΗΣ ΒΟΥΛΓΑΡΙΑΣ. ΤΟ 1878 ΕΙΝΑΙ ΕΠΙΣΗΣ Η ΧΡΟΝΙΑ ΤΟΥ ΣΥΝΕΔΡΙΟΥ ΤΟΥ ΒΕΡΟΛΙΝΟΥ, ΤΟ ΟΠΟΙΟ ΑΚΥΡΩΝΕΙ ΤΗΝ ΙΔΡΥΣΗ ΤΗΣ ΜΕΓΑΛΗΣ ΒΟΥΛΓΑΡΙΑΣ ΚΑΙ ΣΤΟ ΟΠΟΙΟ Η ΕΛΛΑΔΑ, ΔΙΕΚΔΙΚΩΝΤΑΣ ΑΝΕΠΙΤΥΧΩΣ ΤΗΝ ΕΠΕΚΤΑΣΗ ΤΩΝ ΕΔΑΦΩΝ ΤΗΣ ΣΕ ΗΠΕΙΡΟ ΚΑΙ ΘΕΣΣΑΛΙΑ, ΑΝΑΓΚΑΖΕΤΑΙ ΝΑ ΠΕΡΙΟΡΙΣΕΙ ΑΙΣΘΗΤΑ ΤΙΣ ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΜΕΓΑΛΗΣ ΙΔΕΑΣ. ΜΕ ΔΥΟ ΛΟΓΙΑ, ΕΙΝΑΙ Η ΧΡΟΝΙΑ ΠΟΥ Η ΜΕΓΑΛΗ ΙΔΕΑ ΜΕΤΑΜΟΡΦΩΝΕΤΑΙ ΣΕ ΜΙΚΡΗ, ΠΕΡΙΟΡΙΖΕΤΑΙ ΔΗΛΑΔΗ ΣΤΗ ΔΙΕΚΔΙΚΗΣΗ ΤΗΣ ΗΠΕΙΡΟΥ ΚΑΙ ΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ
Είναι επίσης η χρονιά που η καρδιά του Ελληνικού Βασιλείου πάλλεται από εθνικούς πόθους ενώ φτάνει ώς την πρωτεύουσα ο απόηχος από την «κλαγγή των ελληνικών όπλων εις τα όρη και τα πεδία της Θεσσαλίας». Ο ελληνικός στρατός έχει περάσει τα τότε ελληνοτουρκικά σύνορα για να συνδράμει, υποτίθεται, τους χριστιανικούς πληθυσμούς που έχουν εξεγερθεί στην οθωμανική επικράτεια, στην Ήπειρο και τη Θεσσαλία.

Το αποτέλεσμα είναι μηδενικό. Ο ελληνικός στρατός θα επανακάμψει στα εδάφη του εντός είκοσι τεσσάρων ωρών χωρίς να χυθεί ούτε σταγόνα αίμα και ο Εμμανουήλ Ροΐδης θα σχολιάσει: «Το δράμα της εν Ηπείρω εξεγέρσεως ήρξατο και ετελείωσε μεταξύ ανατολής και δύσεως του ηλίου, κατά τους κανόνας της κλασικής τραγωδίας».

Ο Μπίσμαρκ, αντιθέτως, μοιάζει να αντιμετωπίζει την όλη κατάσταση μάλλον ως κωμωδία. Στο συνέδριο του Βερολίνου, έβαλε τα γέλια μετά την παρέμβαση του εκπροσώπου της Ελλάδας Δηλιγιάννη, ο οποίος «εστάθη όρθιος και ανέγνω κακότεχνον υπόμνημα Γαλλιστί με γλώσσα χυδαίαν». Ο υπουργός Εξωτερικών του Βασιλείου ζήτησε την επέκταση των ελληνικών συνόρων, άρα την αφαίρεση εδαφών από την οθωμανική αυτοκρατορία, γεγονός που, όπως πρόσθεσε, «προς το παρόν» θα τον ικανοποιούσε. Μετά την εικοσιτετράωρη αναίμακτη εκστρατεία του ελληνικού στρατού, όντως, αυτό το «προς το παρόν» ακούγεται λίγο αστείο. Παρ΄ όλα αυτά όμως η Ιδέα, αν και έχει μικρύνει αισθητά σε ορισμένες μόνον εδαφικές διεκδικήσεις, δεν παραιτείται από τον μικρομέγαλο χαρακτήρα της. Στην Αθήνα, στη συνεδρίαση της Βουλής στις 2 Οκτωβρίου, ο Τρικούπης επιτίθεται κατά του Δηλιγιάννη διότι αντί να υψώσει τη φωνή των αλύτρωτων χωρών που ζητούν την ένωσή τους μαζί της, «παρέστη ενώπιον του συνεδρίου ως αντιπρόσωπος του Βασιλείου, εκλιπαρούσα επέκταση συνόρων». Στέκει απέναντι στις μπαγκατέλες της μικροπολιτικής και τα κακά γαλλικά του Δηλιγιάννη κραδαίνοντας τα «θεοχάρακτα σύνορα του Ελληνισμού», όποια κι αν είναι αυτά.

Για να ΄μαι ειλικρινής, την ιστορία της εποχής την ξέρω ελάχιστα, αν όχι καθόλου. Ο ελληνικός δέκατος ένατος αιώνας στο μυαλό μου παραμένει ένα συγκεχυμένο κουβάρι, όπως υποθέτω και στο μυαλό των περισσοτέρων αποφοίτων της Μέσης Εκπαίδευσης. Ξεκινάει με την κήρυξη της Επανάστασης, συνεχίζεται με την έξωση του Όθωνα, το Σύνταγμα της 3ης Σεπτεμβρίου και καταλήγει σε ένα τρισκατάρατο και μάλλον απωθημένο 1897 για το οποίο κανείς δεν έχει τη διάθεση να μιλήσει, πολλώ μάλλον να γράψει. Αν έχω καταλάβει καλά απ΄ αυτά που διδάχθηκα, στον δέκατο ένατο αιώνα μπαίνουν οι ρίζες του «διεθνούς κατατρεγμού» της Ελλάδας ο οποίος συνεχίζεται ώς σήμερα ακόμη και ο οποίος, παρ΄ όλα αυτά, δεν εμπόδισε το τότε αδικημένο βασίλειο να προσθέτει εδάφη στην επικράτειά του.

Να ένας λόγος παραπάνω για να απολαύσει κανείς τα κείμενα που αναφέρονται στα γεγονότα της χρονιάς εκείνης και περιλαμβάνονται στον τόμο «Εν έτει…», ομιλίες από το συνέδριο που οργάνωσε η Εταιρεία Σπουδών της Σχολής Μωραΐτη τον Νοέμβριο του 2005. Ειδικά διαβάζοντας την εισήγηση του Σπύρου Καραβά, με τον τίτλο «Η μεγάλη Βουλγαρία και η Μικρά Ιδέα», εκτός από όλα τα ανεκδοτολογικά και ιστορικά που ανέφερα πιο πάνω μπορεί κανείς να βρει μια αρκετά διαυγή περιγραφή της ρίζας του συμπλέγματος κατατρεγμού το οποίο υπονομεύει, εν είδει ψυχασθένειας, τη νεοελληνική ιστορία.

Δεν είμαι ιστορικός, άρα δικαιούμαι να μιλήσω και ελαφρώς σχηματικά: πολύ απλά η ελληνική πολιτική δεν είναι σε θέση να καταλάβει τον ρόλο τον οποίον την καλεί να διεκπεραιώσει η συγκυρία. Εγκλωβισμένη στις μικρομέγαλες εμμονές της, τις έμμονες Ιδέες της, μικρές ή μεγάλες, δεν είναι σε θέση να τοποθετηθεί σε ένα περιβάλλον ρευστό, γεμάτο απειλές, κινδύνους, αλλά και πολλές ευκαιρίες. Από τη μία συμπλέει με το περίφημο «ξανθό γένος», τους αδελφούς ορθοδόξους Ρώσους, κι από την άλλη, όταν διαπιστώνει πως οι αδελφοί έχουν κι αυτοί τα δικά τους χούγια και τους δικούς τους αδελφούς Σλάβους, Βουλγάρους και λοιπούς, στρέφει τα μάτια της προς την ευρωπαϊκή Δύση. Τα γεγονότα του 1878 δείχνουν καθαρά τον εσωτερικό ελληνικό διχασμό: το Βασίλειο είναι σε μόνιμη ασυμφωνία με τον εαυτό του, αφού δεν μπορεί να αποφασίσει ανάμεσα στη βαλκανική και την ευρωπαϊκή του ταυτότητα.

Πόσο ενδιαφέρον θα είχε άραγε μια ανάγνωση της ελληνικής πολιτικής ιστορίας στηριζόμενη στην υπόθεση αυτού του εσωτερικού διχασμού; Ίσως έτσι θα μπορούσαμε να καταλάβουμε πολύ περισσότερα για τον παραλογισμό του Εμφυλίου Πολέμου και για το νεκρό πολιτικό κύτταρο που μας κληροδότησε, το σημερινό ΚΚΕ, το οποίο πέρασε από τον τυφλό φιλοσοβιετισμό στον μυωπικό φιλοπουτινισμό ωσάν να μη συμβαίνει τίποτε.

«ΕΝ ΕΤΕΙ…
1878, 1922»

ΚΕΙΜΕΝΑ: ΣΠΥΡΟΣ ΚΑΡΑΒΑΣ, ΑΝΤΑ ΔΙΑΛΛΑ, ΚΑΤΕΡΙΝΑ ΔΡΑΚΟΠΟΥΛΟΥ (1878), ΓΕΩΡΓΙΑ ΙΓΓΛΕΖΟΥ, ΛΙΖΙΑΝΑ ΔΕΛΒΕΡΟΥΔΗ, ΔΕΣΠΟΙΝΑ ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΙΟΥ, ΓΙΑΝΝΗΣ ΓΙΑΝΝΟΥΛΟΠΟΥΛΟΣ (1922)
ΕΚΔ. ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΜΩΡΑΪΤΗ, ΣΕΛ. 375, ΤΙΜΗ: 15 ΕΥΡΩ