Πουλάκι ξένο, ξενιτεμένο

ΜΕΣΑ ΣΤΗΝ ΠΛΗΜΜΥΡΙΔΑ ΤΗΣ ΜΕΤΑΜΟΝΤΕΡΝΑΣ
ΣΑΧΛΑΣ, ΣΤΟΥΣ ΑΚΚΙΣΜΟΥΣ ΜΙΑΣ
ΑΥΤΟΪΚΑΝΟΠΟΙΟΥΜΕΝΗΣ ΘΟΡΥΒΩΔΟΥΣ ΜΕΙΟΨΗΦΙΑΣ
ΠΟΥ ΚΑΜΩΝΕΤΑΙ ΤΗΝ ΠΡΟΧΩΡΗΜΕΝΗ
ΙΝΤΕΛΙΓΚΕΝΤΣΙΑ, ΠΑΡΑΛΙΓΟ ΝΑ ΞΕΧΑΣΟΥΜΕ
ΜΕΡΙΚΕΣ ΓΝΗΣΙΕΣ, ΑΥΘΕΝΤΙΚΕΣ ΦΩΝΕΣ
ΠΟΥ ΠΡΟΣΠΑΘΗΣΑΝ ΝΑ ΑΡΘΡΩΣΟΥΝ ΛΟΓΟ
ΟΥΣΙΑΣ ΚΑΙ ΑΙΤΗΜΑΤΑ ΖΩΗΣ
Έχει τόση πέραση ακόμη και στα στεγανά της εξουσίας το «δήθεν», το εξωφρενικό, το πλαστό, το νόθο, ώστε κάποιες νηφάλιες στη σύλληψη αλλά καθόλου συντηρητικές στο περιεχόμενο και στη φόρμα απόπειρες, να συκοφαντούνται, να υποβαθμίζονται και στην καλύτερη περίπτωση να παρουσιάζονται ως άλλοθι.

Ένα τέτοιο φετινό εγχείρημα που πρέπει και να εξαρθεί και να μας απασχολήσει είναι μια παράσταση ενταγμένη στο Ελληνικό Φεστιβάλ μικρού κόστους και συνάμα περιοδεύουσα σε δύο- τρία στέκια, άλλα λαϊκά, άλλα πολιτιστικά με δωρεάν είσοδο. Πρόκειται για μία από τις δύο παραστάσεις που δόθηκαν από το «Θέατρο σε τροχόσπιτο» με τον τίτλο «ΕΔΩ» με κείμενα του Γκαζμέντ Καπλάνι και σκηνοθεσία του ηθοποιού Γιώργου Νανούρη. Έρχεται αυτή η παράσταση μετά τη χειμερινή πολύ σημαντική δουλειά του Λαέρτη Βασιλείου και της Σύλβιας Λιούλιου στο «Δώμα» του «Θεάτρου του Νέου Κόσμου», όπου τρεις μετανάστες δεύτερης γενιάς, ηθοποιοί, κατέθεσαν τις προσωπικές τους εμπειρίες από την επώδυνη πορεία τους μέσα στην ελληνική πραγματικότητα, πορεία για ένταξη χωρίς μια ταπεινωτική αφομοίωση και απώλεια της ταυτότητάς τους.

Ο Καπλάνι, δημοσιογράφος, τακτικός συνεργάτης στα «ΝΕΑ», μετανάστης ο ίδιος, καταγράφει με δημοσιογραφική επαγγελματική τιμιότητα τις επώδυνες, ηρωικές συχνά, αδιέξοδες άλλοτε, απόπειρες των οικονομικών μεταναστών να επιβιώσουν, να ενοφθαλμιστούν και να δημιουργήσουν στον ξένο τόπο που η μοίρα τους τούς έγραψε να καταντήσουν (προσοχή στην πρώτη σημασία της λέξης, έχει να κάνει με το πέρασμα σε μια αντίθετη, απέναντι κατάσταση).

Ο Καπλάνι επεξεργάζεται χωρίς να αλλοιώνει μαγνητοφωνημένες αφηγήσεις μεταναστών ευρέος εθνολογικού και φυλετικού φάσματος, Κεντροευρωπαίους, Βαλκάνιους, Αφρικανούς, Ασιάτες, άντρες και γυναίκες, ηλικιωμένους και νέα παιδιά.

Σκοπός μου εδώ δεν είναι ούτε η κοινωνιολογία ούτε η πολιτική που σαφώς έχουν μέγα ενδιαφέρον να αναλύσουν αυτές τις καταθέσεις. Άλλοι καλύτεροι και επαρκέστεροι σε τέτοιου είδους αναλύσεις επιστήμονες οφείλουν να εγκύψουν σ΄ αυτά τα συνταρακτικά κείμενα και να βγάλουν τα συμπεράσματά τους, πολύτιμα ποικιλοτρόπως. Θα με απασχολήσει το φαινόμενο όπως νομιμοποιούμαι να το αντιμετωπίσω ως λόγο παραστάσιμο.

Εξάλλου ο ίδιος ο Καπλάνι μέσα από τα δημοσιογραφικά του κείμενα εξ αφορμής των καταθέσεων αυτών προβαίνει σε κριτική των θεσμών, στα πολιτικά, οικονομικά, πολιτιστικά, γλωσσικά, εκπαιδευτικά προβλήματα που προκύπτουν από το μεταναστευτικό κίνημα των ημερών μας.

Σκοπός ενός δημοσιογράφου είναι να αντλήσει με το ρεπορτάζ και τις απόψεις των ανθρώπων που έχουν τα συγκεκριμένα προβλήματα, τις αναγκαίες πληροφορίες ώστε να τις εκμεταλλευτεί στην κριτική του ανάλυση. Σκοπός του δεν είναι ο ίδιος ο λόγος παρά μόνο ως φορέας ιδεών, πληροφοριών και συναισθημάτων που οδηγούν στην ανάλυσή του. Ο λόγος όμως εκτός από αυτά έχει και πρόσωπο, ιδιαιτερότητα, ήθος, ύφος και βάθος ψυχής, και αυτό ερέθισε ένα νέο ηθοποιό και υποψήφιο θεατρολόγο να τον εκμεταλλευτεί θεατρικά, να κάνει το ντοκουμέντο ρόλο.

Εδώ θα ήθελα να ανοίξω μια μεγάλη παρένθεση για να μιλήσω για την προφορικότητα. Είναι αυτονόητο, αν είναι για τους πολλούς, πως άλλο πράμα είναι ο γραπτός λόγος και άλλο ο προφορικός, και δεν αναφέρομαι βέβαια στη ρητορική αλλά στον καθημερινό ακαλλώπιστο, πρόχειρο, αυθόρμητο, ακαλλιέργητο, αυτοσχέδιο λόγο των καθημερινών ανθρώπων, τον λόγο που δεν έχει καμιά, μα καμιά συνείδηση λογοτεχνικότητας, ούτε έγνοια ότι μπορεί να γίνει και σε ανύποπτο χρόνο, σε άλλη στιγμή ακουστός. Η Λαογραφία που κατέγραψε αφηγήσεις, παραδόσεις και γλωσσικές αυθόρμητες καταθέσεις λαϊκών ανθρώπων πριν να διαθέτει καταγραφικά τεχνικά μέσα έπρεπε να εφεύρει γράφοντας τον προφορικό λόγο, ειδική σημειολογία για να αποτυπώσει ρυθμούς, ιδιόλεκτα, ντοπιολαλιές και ιδιώματα ακόμη και προσωπικά ελαττώματα ή γλωσσική αφασία των αφηγητών.

Σήμερα, όπως ο Καπλάνι, το μαγνητόφωνο, το CD, το βίντεο αποτυπώνουν με ακρίβεια τον προφορικό λόγο των απλών ανθρώπων.

Οι αφηγήσεις των παρεπίδημων ξένων μας είχαν συγκίνηση, ήθος, καημό, πόθους, πάθη, κραυγές, αρές, κατάρες, ευχές, ελπίδες, αγωνίες και αγώνες επιβίωσης