Ο γενετικός φάκελος ενός εμβληματικού βιβλίου

ΣΕ ΒΑΘΟΣ ΧΡΟΝΟΥ, ΚΑΘΕ ΒΙΒΛΙΟ ΣΥΝΑΝΤΑ
ΤΟΥΣ ΑΝΑΓΝΩΣΤΕΣ ΠΟΥ ΤΟΥ ΑΞΙΖΟΥΝ.
ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΟ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ Η
ΤΡΙΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΣΤΡΑΤΗ ΤΣΙΡΚΑ, «Η ΛΕΣΧΗ»
(1961), «ΑΡΙΑΓΝΗ» (1962), «Η ΝΥΧΤΕΡΙΔΑ»
(1965) ΠΟΥ ΕΠΙΒΕΒΑΙΩΝΕΙ ΟΤΙ ΤΟ ΑΥΘΕΝΤΙΚΟ
ΕΙΝΑΙ ΠΑΝΤΑ ΕΝΕΡΓΟ ΚΑΙ ΕΠΙΚΑΙΡΟ.
Oι Ακυβέρνητες Πολιτείες, προ πολλού δικαιωμένες και καταξιωμένες, μοιάζουν τελευταία να περνούν μια δεύτερη άνοιξη, και μάλιστα διαρκείας: τα δύο μεγάλα συνέδρια για τον συγγραφέα τους (φθινόπωρο του 2000, άνοιξη του 2001), τα τιμητικά αφιερώματα στον ημερήσιο και περιοδικό Τύπο, η πολυαναμενόμενη νέα, σχολιασμένη έκδοση της Τριλογίας από τη Χρύσα Προκοπάκη (2005), η εμφάνιση στο προσκήνιο μιας νέας γενιάς ερευνητών που επαναπροσεγγίζουν τον Τσίρκα και το έργο του με σύγχρονα μεθοδολογικά και θεωρητικά εργαλεία, το αποδεικνύουν περίτρανα.

Η μελέτη του Μ. Πεχλιβάνου, παρακολουθώντας τη βιογραφία του τρίτομου μυθιστορήματος και επιχειρώντας την ανασυγκρότηση της πορείας του από την «αυτόνομη» Λέσχη στις αλληλένδετες Ακυβέρνητες Πολιτείες , προκύπτει ακριβώς από όλο αυτό το ερευνητικά γόνιμο και ευφορικό κλίμα της διαδραστικής επικοινωνίας: τα βασικά επιχειρήματα τούτης της μονογραφίας ακούστηκαν ως εισηγήσεις στα παραπάνω συνέδρια, διαμορφώθηκαν σταδιακά σε επανειλημμένα μαθήματα και μεταπτυχιακά σεμινάρια σε πανεπιστήμια ημεδαπά και αλλοδαπά, τροφοδοτήθηκαν από φίλιους και αντίγνωμους διαλόγους με συναδέλφους, δασκάλους και μαθητές.

Με κεντρική ιδέα να σταθμίσει τους όρους της κριτικής δεξίωσης (πολιτικής και αισθητικής) της Τριλογίας, ο μελετητής χρησιμοποιεί τον κεκτημένο θεωρητικό οπλισμό της αισθητικής της πρόσληψης σε συνδυασμό με προτάσεις από τη σύγχρονη κοινωνιολογία ή με θέσεις του νέου ιστορικισμού, όπως αυτές διαμορφώνονται κατά τις τελευταίες δεκαετίες και αναθεωρούν δραστικά το τοπίο της ιστοριογραφίας της λογοτεχνίας. Είναι σαφές ότι στο πλαίσιο αυτό αναδιαπραγματεύεται κανείς ορισμένες πάγιες συνήθειες και εδραίες πεποιθήσεις περί ιστορικότητας, ατομικής συγγραφικής συνείδησης, συγγραφικής αυθεντίας και ταυτότητας, ή περί αυστηρά οροθετημένων περιοχών εντός και εκτός της λογοτεχνικής επικράτειας. Η αναγνώριση της δυναμικής, πολυσθενούς σχέσης που αναπτύσσεται μεταξύ συγγραφέα και αναγνώστη, η ανάδραση της αναγνωστικής πρακτικής στη

Μίλτος Πεχλιβάνος

AΠΟΤΗ ΛΕΣΧΗΣΤΙΣ AΚΥΒΕΡΝΗΤΕΣ ΠΟΛΙΤΕΙΕΣ

Η ΣΤΙΞΗ ΤΗΣ ΑΝΑΓΝΩΣΗΣ

ΕΚΔ. ΠΟΛΙΣ, 2008, ΣΕΛ. 514, ΤΙΜΗ: 27 ΕΥΡΩ

συγγραφική παραγωγή, υποχρεώνουν τον σημερινό γραμματολόγο να διακρίνει το εύρος και την ένταση μιας συλλογικής, πληθυντικής συγγραφικής κυριότητας, να αναδιαμορφώσει μια ζώνη ελεύθερης κυκλοφορίας για την ιστορία και τη λογοτεχνία, πέραν των ανελαστικών, κειμενοκεντρικών ορίων που είχαν θεσπίσει οι λογής εκδοχές του δομισμού, αλλά και των ιδεολογικών αποκλεισμών ενός άκαμπτου αριστερού λόγου με ποικίλες παραφυάδες.

Πολιτικό σχόλιο
Ο Μ. Πεχλιβάνος καταθέτει ευθαρσώς στην εισαγωγή και στο πρώτο κεφάλαιο της τετραμερούς μελέτης του τις θεωρητικές του συντεταγμένες και το πλαίσιο στο οποίο πρόκειται να παρακολουθήσει τη γένεση των Ακυβέρνητων Πολιτειών, την αφετηριακή συνθήκη και την εξελικτική διαδικασία μιας μυθιστορηματικής κατασκευής που λειτουργεί συνάμα και ως πολιτικό σχόλιο με ματιά κριτική, αλλά διόλου αμέτοχη.

Ο μυθιστοριογράφος Τσίρκας χρωστά πολλά στον καβαφιστή Τσίρκα. Η πολύχρονη τριβή του με το έργο του Αλεξανδρινού, του οποίου ανέδειξε την ιστορική και κοινωνική πλευρά σε μια εποχή που τον διάβαζε μονομερώς ως «ερωτικό» και «παρακμιακό», τον ώθησε σε περαιτέρω διερεύνηση της απομυθευτικής τεχνικής και της ρεαλιστικής σκηνοθεσίας του παρελθόντος. Η συγγραφή της Λέσχης (1960) συντελείται αμέσως μετά τη μελέτη για τον Καβάφη και σε αυτό το πρώτο του μυθιστόρημα ο Τσίρκας ψαύει τις πρόσφατες ιστορικές περιπέτειες του Ελληνισμού της Μέσης Ανατολής στη δίνη του δεύτερου μεγάλου πολέμου, συνταιριάζοντας έντεχνα σε ένα ζωντανό καλειδοσκόπιο την ιστορική γνώση με την πλοκή του μύθου: τοποθετώντας το ετερόκλητο πλήθος των ηρώων του στην εμπόλεμη Ιερουσαλήμ, την πρώτη ακυβέρνητη πόλη, αποδίδει το χάος της ιστορικής συγκυρίας με κερματισμένη και ελλειπτική αφήγηση, μια τεχνική λογοτεχνικού κυβισμού, όπως εύστοχα παρατήρησε ένας από τους πρώτους κριτικούς αναγνώστες του· καινοτομίες και πειραματισμοί που αιφνιδίασαν τόσο τη δημόσια όσο και την ιδιωτική κριτική, ανατάραξαν μάλιστα ιδιαίτερα τον κόσμο της ελληνικής Αριστεράς.

Η Λίζυ Τσιριμώκου είναι καθηγήτρια στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης.