Η ΠΡΟΣΩΡΙΝΗ ΣΤΑΣΗ ΚΑΙ Η ΥΠΟΣΧΕΣΗ

K είμενο πολλαπλώς ανατρεπτικό, η Λέσχη κόστισε στον δημιουργό της την πολιτική του απαξίωση και τη διαγραφή από την κομματική οργάνωση της Αλεξάνδρειας (1961), στις τάξεις της οποίας ήταν επί μακρόν στρατευμένος, και αναπροσδιόρισε την προσωπική και συγγραφική του πορεία. Αλληλογραφία, ημερολογιακές καταγραφές, αρχειακά πειστήρια, όλα δείχνουν πως το μυθιστόρημα είχε σχεδιαστεί ως αυτοτελές κείμενο και τίποτε δεν προδίκαζε τη συνέχιση της αφήγησης σε άλλον ή άλλους τόμους. Όμως η υποδοχή του βιβλίου, οι κριτικές αντιδράσεις, εντόπιες και ελλαδικές, τα μηνύματα δυσαρέσκειας από τους κύκλους της υπερορίας, οι επάλληλες αναγνώσεις και παραναγνώσεις, ώθησαν τον συγγραφέα να αναθεωρήσει τη στίξη του κειμένου και να μετατρέψει αποφασιστικά την τελεία, με την οποία ολοκλήρωνε αρχικά τη συγγραφή της Λέσχης, στην άνω τελεία μιας προσωρινής στάσης και μιας υπόσχεσης: η Αριάγνη (1962) και η Νυχτερίδα (1965) συμπλήρωναν τη λογική της Λέσχης, μετέφεραν τη δράση στο Κάιρο και στην Αλεξάνδρεια, ανοίγοντας το διάνυσμα του χώρου και του χρόνου, δικαίωναν το αντιφασιστικό κίνημα της Μέσης Ανατολής, η βίαιη καταστολή του οποίου λειτούργησε ως πρώτη πράξη του ελληνικού Εμφύλιου, αποτέλεσαν την έμμεση απάντηση του Τσίρκα στα ερωτήματα, στις αντιδράσεις και στις παρερμηνείες των πρώτων αναγνωστών του, προνομιακών ή μη.

Οι σταδιακά συντελεσμένες και αλληλοσυμπληρούμενες Ακυβέρνητες Πολιτείες αποτελούν, λοιπόν, έργο εν προόδω, απτό παράδειγμα διάδρασης ανάμεσα στη λογοτεχνική γραφή και την πρόσληψή της, εκδιπλώνουν την αμφίδρομη κίνηση, την ανταλλαγή και την αναμορφωτική διαδικασία στην οποία υποβάλλονται συγγραφέας και αναγνώστες ώστε να αναδυθεί, ενδεχομένως, ένας κοινός ορίζοντας προσδοκιών και εμπειριών μέσα από τη διαχείριση της μνήμης και το ξεκλείδωμα των «αρχείων της καρδιάς» και των «αρχείων της ιστορίας».