Πολ, Νόρμαν, Μπάρακ

Πολ Όστερ,Νόρμαν Μάνεα. Ο πιο «Γάλλος» από τους Αμερικανούς συγγραφείς, και ο πιο «Αμερικανός» από τους Ρουμάνους. Δύο διανοούμενοι στη Νέα Υόρκη, τρεις μήνες πριν από τις προεδρικές εκλογές. Τους χωρίζει μια δεκαετία- είναι 61 χρόνων ο ένας, 72 ο άλλος- και τελείως διαφορετικές εμπειρίες, αλλά και οι δύο στο έργο τους σκαλίζουν την εσωτερική περιπέτεια του ανθρώπου· τη συμπεριφορά του σε στιγμές κρίσης· τον επαναπροσδιορισμό ή και την ολοσχερή μεταβολή της ταυτότητάς του. Στην Τριλογία της Νέας Υόρκης, στο Βιβλίο των ψευδαισθήσεων, στη Νύχτα των χρησμών κ.ά. (Ζαχαρόπουλος) ο μεν, στον Μαύρο φάκελο (Καστανιώτης), στην Υποχρεωτική ευδαιμονία, ή στο Περί γελωτοποιών (Άγρα), ο δε. Κανένας τους δεν είναι Σαρτρ ή Νερούδα, κανένας δεν είναι Πίντερ ούτε Οζ, Μπουρντιέ Νέγκρι ή Ζίζεκ, ωστόσο το παραμικρό τους σχόλιο γίνεται θέμα στον ευρωπαϊκό Τύπο. Οργισμένος ο Όστερ, σκεπτικιστής ο Μάνεα, στηρίζουν τον Μπαράκ Ομπάμα αλλά οι εκτιμήσεις τους διαφέρουν. Το ίδιο και τα κριτήριά τους. Παιδί της γενιάς τού ΄68 ο ένας, φοιτητής τότε στο Κολούμπια, υπήρξε καταληψίας, αγωνιζόταν για τα πολιτικά δικαιώματα των μαύρων και για την αποχώρηση των Αμερικανών από το Βιετνάμ, και έχει συνείδηση ότι οι Μπους δεν αποτελούν εξαίρεση. Βεβαρημένος με παιδικά βιώματα από τα στρατόπεδα συγκέντρωσης, ο άλλος, γνώρισε τόσο το φασιστικό καθεστώς του Αντονέσκου όσο και το κομμουνιστικό τού Τσαουσέσκου, και έχει νιώσει στο πετσί του τι σημαίνει παραποίηση της αλήθειας, χειραγώγηση των μαζών, διαφθορά συνειδήσεων. Τους συναντήσαμε για τις τηλεοπτικές «Κεραίες της εποχής μας» μαζί με τον Α. Χρυσοστομίδη και τους σκηνοθέτες Η. Δημητρίου και Ε. Θεοτόκη: τον λαμπερό Όστερ στο βικτωριανό σπίτι του στο πολυφυλετικό Μπρούκλιν, και τον χαμηλότονο Μάνεα στη μοντέρνα μονοκατοικία του στις δασώδεις εκτάσεις του Πανεπιστημίου Μπαρντ, όπου είχε πρωτοβρεί καταφύγιο ο επικηρυγμένος Ρούσντι.

«Αυτός ο κύκλος του συντηρητικού ρεύματος που είχαμε τα τελευταία 40 χρόνια με τους Νίξον, Ρέιγκαν, Μπους και Σία, δεν λειτούργησε· έκλεισε· και νομίζω ότι οι Αμερικανοί είναι έτοιμοι για μια καινούργια προσέγγιση σε όλα. Περιμένω λοιπόν να νικήσει ο Ομπάμα, αλλιώς βλέπω το μέλλον ζοφερό…», τόνισε ο Όστερ. «Είναι γεγονός βέβαια πως η Αμερική είναι μια χώρα διχασμένη, αλλά είναι επίσης γεγονός ότι το 2000 τις εκλογές τις κέρδισε όχι ο Μπους, αλλά ο Αλ Γκορ και του τις πήραν πραξικοπηματικά. Το ότι αφήσαμε να γίνει κάτι τέτοιο, είναι μια από τις μεγάλες τραγωδίες μας. Από εκεί και πέρα, το αποτέλεσμα του 2004 ήταν αναμενόμενο λόγω πολέμου, όμως τώρα πια η δημοτικότητα του Μπους έχει πέσει στα 25%…». Ο Μάνεα, αντίθετα, φάνηκε πιο συγκρατημένος στα προγνωστικά του. «Δυστυχώς βλέπω πολύ πιθανό να χάσει ο Ομπάμα τις εκλογές. Και σ΄ αυτήν την περίπτωση όμως, τα πράγματα κάπως θα αλλάξουν. Διότι τα λάθη που έχουν γίνει είναι τόσο προφανή και τόσο τρομερά που ακόμα κι αυτόν τον τύπο από το Ρεπουμπλικανικό Κόμμα δεν τον παίρνει να συνεχίσει στην ίδια γραμμή. Είναι αλήθεια ότι με τον Μπους είδαμε το σύστημα να αποκτά ολοκληρωτικές τάσεις, είδαμε τον αυταρχισμό να φουντώνει και τις ελευθερίες να συρρικνώνονται, αλλά και πάλι υπήρχε αντιπολίτευση. Ας μην υπεραπλουστεύουμε λοιπόν τα πράγματα όπως το κάνει η Αριστερά. Όσο έξυπνα κι αν μας χειραγωγεί ο καπιταλισμός, όσοι συμβιβασμοί κι αν γίνονται σε τούτη τη δημοκρατία, υπάρχει χώρος για δημόσιο διάλογο. Εγώ που είχα την «τύχη» να ζήσω μέχρι τα 50 μου σε ένα δικτατορικό σύστημα, σας βεβαιώνω ότι το να μπορείς να εκφράσεις την αντίθεσή σου, κάνει τα πράγματα πολύ διαφορετικά».

Ακούγεται όμως αυτή η αντίθεση;Έχουν ειδικό βάρος οι διανοούμενοι στην αμερικανική κοινωνία; «Όχι», σημείωσε ο Μάνεα. «Οι ΗΠΑ διαθέτουν 4-5 Νομπελίστες στη Λογοτεχνία, άλλους 40-50 στις Επιστήμες, όμως κανένα κανάλι δεν θα ζητήσει την άποψή τους στα πολιτικά. Ο σταρ του πολιτισμού είναι ο ηθοποιός, διότι οι Αμερικανοί είναι εστιασμένοι στην οικονομική επιτυχία, κι αν είσαι συγγραφέας, μόνο προκαλώντας σκάνδαλο θα ακουστείς. Ο ανατολικοευρωπαϊκός κόσμος αντίθετα, πριν από το 1989, δόξαζε τον διανοούμενο. Όμως ο ρόλος του ήταν τεχνητά φουσκωμένος- είτε με προνόμια είτε με τιμωρίες – διότι το σύστημα ήθελε να τον εξαγοράσει, να χρησιμοποιήσει την κουλτούρα. Εναποθέτεις συνεπώς τις ελπίδες σου στην Ευρώπη αφού εκείπράγματι μπορείς να δεις ένα ολοσέλιδο άρθρο για τον εαυτό σου και να κολακευτείς. Όμως την επομένη θα είναι άλλος στη θέση σου, κι έπειτα άλλος, οπότε καταλαβαίνεις ότι είσαι αμελητέος…». Ο Όστερ συμφώνησε, αλλά είδε και μια αχτίδα. «Οι Αμερικανοί ένιωθαν ανέκαθεν περιφρόνηση και φόβο για τους διανοούμενους και δεν είναι τυχαίο ότι ο Ομπάμα- αλλά όχι η Χίλαρι- κατηγορήθηκε ως ελιτίστας.

Δεν υπήρξε ποτέ η ευρωπαϊκή παράδοση του δημόσιου διανοούμενου εδώ. Είναι λοιπόν απογοητευτικό να μην παίζεις ρόλο ως διανοούμενος, αλλά εμένα προσωπικά, αυτό ακριβώς με κινητοποιεί. Διότι πιστεύω ότι και στις καλύτερες ακόμα συνθήκες ο συγγραφέας πρέπει να αντιστρατεύεται το κατεστημένο. Γι΄ αυτό γράφουμε: επειδή δεν δεχόμαστε τα πράγματα όπως είναι».