Μέρες ραδιοφώνου του ΄50

ΑΠΟ ΤΟ 1919 ΠΟΥ Ο ΦΩΤΟΣ ΠΟΛΙΤΗΣ, ΚΡΙΤΙΚΟΣ
ΜΕΓΑΣ ΤΟΥ ΘΕΑΤΡΟΥ ΠΟΥ, ΚΑΤΑ ΤΟΝ
ΑΛΕΞΗ ΜΙΝΩΤΗ, «ΠΝΕΥΜΑΤΟΠΟΙΗΣΕ ΤΟ
ΘΕΑΤΡΟ ΜΑΣ» ΚΡΑΤΩΝΤΑΣ ΣΥΧΝΑ ΦΡΑΓΓΕΛΙΟ
ΚΑΙ ΕΚΔΙΩΚΟΝΤΑΣ ΑΠΟ ΤΟΝ «ΝΑΟ»
ΤΟΥΣ ΕΜΠΟΡΟΥΣ, ΤΟΛΜΗΣΕ ΝΑ ΚΑΤΕΒΕΙ
ΣΤΗΝ ΕΡΜΗΝΕΥΤΙΚΗ ΠΡΑΚΤΙΚΗ ΚΟΝΙΣΤΡΑ
ΚΑΙ ΩΣ ΣΚΗΝΟΘΕΤΗΣ ΝΑ ΠΡΑΓΜΑΤΩΣΕΙ
ΣΚΗΝΙΚΑ ΤΙΣ ΑΠΟΨΕΙΣ ΤΟΥ, Ο «ΟΙΔΙΠΟΥΣ ΤΥΡΑΝΝΟΣ»
ΣΕ ΔΙΚΗ ΤΟΥ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ ΚΑΙ ΜΕ
ΠΡΩΤΑΓΩΝΙΣΤΗ ΤΟΝ ΜΕΓΑΛΟ ΒΕΑΚΗ ΕΓΚΑΙΝΙΑΣΑΝ
ΤΗ ΣΟΒΑΡΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗ ΚΑΙ
ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΗ ΑΝΑΒΙΩΣΗ ΤΟΥ ΑΡΧΑΙΟΥ
ΔΡΑΜΑΤΟΣ, Ο «ΟΙΔΙΠΟΥΣ» ΤΩΝ ΠΟΛΙΤΗΒΕΑΚΗ
ΚΥΡΙΑΡΧΗΣΕ ΣΤΗ ΣΥΝΕΙΔΗΣΗ ΤΟΥ
ΘΕΑΤΡΟΥ ΜΑΣ ΕΩΣ ΤΟ 1952 (ΜΕ ΣΥΧΝΕΣ
ΕΠΑΝΑΛΗΨΕΙΣ ΕΩΣ ΤΟ 1960)
Το 1952 είδαμε (και δεκαπενταετής ο γράφων) πρώτη φορά στους Δελφούς τον «Οιδίποδα τύραννο» του Μινωτή, στη μετάφραση του Πολίτη και με μουσική της Παξινού που έπαιζε και την Ιοκάστη. Κορυφαίος του Χορού ο Θάνος Κωτσόπουλος! Θυμίζω πως η Παξινού είχε γράψει τη μουσική για την επανάληψη του «Οιδίποδα» ζώντος του Πολίτη το 1932 την πρώτη χρονιά ίδρυσης του Εθνικού Θεάτρου. Αν επιμένω σ΄ αυτές τις ιστορικές λεπτομέρειες, είναι για να δείξω πως οι παλιοί μάστοροι (που τώρα χλευαστικά οι σύγχρονοι «Νέοι της Σιδώνος» χαρακτηρίζουν ξεπερασμένους) λειτουργούσαν ως μια αλληλέγγυα συντεχνία, αντλώντας ο ένας από τον άλλον και, προχωρώντας, προσθέτοντας με φειδώ νέα στοιχεία, τεχνικές και φωτισμούς μορφών, ηθών και διανοιών. Θυμίζω επίσης, για να πάω στις ρίζες, ότι ο Μινωτής, υπάλληλος της Εθνικής Τραπέζης στα Χανιά, το 1923, εντάχτηκε ως εθελοντής στον Χορό του «Οιδίποδα» που περιέφερε στην επαρχία ο Βεάκης, με τον Νέζερ και τη Σαπφώ Αλκαίου και, όταν αρρώστησε ο Εξάγγελος της παράστασης έπαιξε τον ρόλο και στη συνέχεια εγκατέλειψε σπίτι και επάγγελμα και ακολούθησε τη «συνοδεία του Διονύσου». Θυμίζω επίσης πως ο Κουν όταν σκηνοθέτησε τον Οιδίποδα στο «Υπόγειο» με τον Λαζάνη (1969) και μουσικό τον Γιάννη Χρήστου, τη μετάφραση του Φώτου Πολίτη χρησιμοποίησε, εκείνη που είχε ακούσει το 1932, στο Εθνικό, καθηγητής Αγγλικών στο Κολέγιο. Στην επανάληψη της παράστασης στο Ηρώδειο αργότερα ανέθεσε νέα μετάφραση στον Μίνω Βολανάκη. Έτσι δούλευαν παλιότερα οι δόκιμοι και οι μάστοροι της συντεχνίας.

Ο Μινωτής σκανδάλισε (!) με την εξπρεσιονιστική του παράσταση και μάλιστα με κάποιες σκηνικές λύσεις που συζητήθηκαν από σοβαρούς ανθρώπους με τεκμήρια (καθηγητής Αναστάσιος Ορλάνδος, ο μέγας αρχαιολόγος, ο Μάριος Πλωρίτης, ο μέγας κριτικός) και ο Μινωτής, βαθύς γνώστης των κειμένων ανταπάντησε. Κυρίως συζητήθηκε η σκηνή όπου ο Οιδίποδας, λίγο πριν από τη μεγάλη αποκάλυψη καυχιέται πως είναι παιδί της τύχης και τον γέννησαν οι μήνες, από παραλήρημα έπαρσης, ανέβαινε πάνω στον βωμό που κυριαρχούσε στη μέση της ορχήστρας.

Ο «Οιδίπους» του Μινωτή παιζόταν από το 1965 συχνά στην Επίδαυρο. Με τη διάσπαση του θιάσου επί διευθύνσεως Βενέζη- Μινωτή, η Συνοδινού και ο Κωτσόπουλος αποχώρησαν και ο Κωτσόπουλος έγινε γ. διευθυντής στο ΚΘΒΕ όπου ανέβασε και πρωταγωνίστησε στον «Οιδίποδα» γυρίζοντας στα σκηνικά διδάγματα του δασκάλου του Φώτου Πολίτη. Ο τρίτος Οιδίπους στο Εθνικό (1973) ήταν ο Κατράκης με σκηνοθέτη τον Μουζενίδη και Ιοκάστη την Κατσέλη, μια παράσταση ρεαλιστική, πεζή, γεμάτη από τα τυποποιημένα, τα στερεότυπα της «Σχολής» του Εθνικού. Ο μέγας εκείνος τραγωδός ναυάγησε ακαθοδήγητος, πρώτη φορά στην Επίδαυρο.

Το 1982 ο Μίνως Βολανάκης σκηνοθετεί τον «Οιδίποδα» με πρωταγωνιστή τον Νίκο Κούρκουλο στη δική του μετάφραση με Ιοκάστη την Κ. Χέλμη και μουσική του Θ. Αντωνίου. Μια ερμηνεία αμφιλεγόμενη αλλά με το αισθητικό και αρχαιογνωστικό κύρος του αείμνηστου λόγιου σκηνοθέτη. Ακολούθησε ο «Οιδίπους» του Τσακίρογλου με σκηνοθέτη τον Γιώργο Μιχαηλίδη, μια παράσταση με πολλούς συμβολισμούς και μία σημαίνουσα επί σκηνής αναφορά στη λύση του Αινίγματος: τον ΑΝΘΡΩΠΟ. Ακολούθησε η παράσταση του Β. Παπαβασιλείου σε μετάφρασή του με τον Γρηγόρη Βαλτινό, με τον έντονο εικαστικό χώρο που έστησε ο Πάτσας, παράσταση άνιση.

Εκτός Εθνικού, στην Επίδαυρο είδαμε τις δύο τελείως διαφορετικές προσεγγίσεις του Γιώργου Κιμούλη, στην πρώτη με σκηνοθέτη τον Χαραλάμπους (είχαμε δει δική του προσέγγιση με το Κρατικό Θέατρο της Κύπρου και τον Καυκαρίδη) με Ιοκάστη τη Συνοδινού και μουσική του Μ. Θεοδωράκη. Η δεύτερη πρόσφατα (2005) σε δική του σκηνοθεσία. Μεσολάβησε μια ενδιαφέρουσα παράσταση του Πίτερ Χολ με τους δύο «Οιδίποδες», σαιξπηρικής προσέγγισης με σκηνογράφο και ενδυματολόγο τον Δ. Φωτόπουλο.

Από την παράσταση του Μουζενίδη (1973) έχω κρίνει τις παραστάσεις και οι απόψεις μου είναι εκτεθειμένες στον χρόνο.

Θα το γράψω ξανά: η αποτυχία δεν είναι μόνο δικαίωμα, συχνά είναι και υποχρέωση, καθήκον. Από τα λάθη μας μαθαίνουμε και διορθώνοντας τα λάθη μας προχωράμε. Όλες οι παραστάσεις των «Οιδιπόδων τυράννων» ογδόντα τώρα χρόνια ήταν αποτέλεσμα μόχθου, μελέτης, σεβασμού, καλών προθέσεων ανεξάρτητα από τα αποτελέσματα. Τέλεια παράσταση δεν υπάρχει. Ο «Οιδίπους στον Κολωνό» είχε μικρότερη καριέρα. Ο Μινωτής ύστερα από τις χαμένες το 1902 παραστάσεις του «Βασιλικού» την ξεσκόνισε και την επανέλαβε έως τον θάνατό του όπου συνομήλικος του Σοφοκλή ταυτίστηκε με τον Ήρωα και τον Ποιητή του. Ακολούθησε ο αείμνηστος Παπαμιχαήλ και πρόσφατα ο Καλαβρούζος και ο Γιάννης Βόγλης με σκηνοθέτες αντίστοιχα τον Τσακίρη, τον Ευαγγελάτο και τον μακαρίτη Μ. Κουγιουμτζή.

Φέτος η Ρούλα Πατεράκη φιλοδόξησε να προσθέσει έναν κρίκο και μάλιστα διπλό στην παραστασιολογία των «Οιδιπόδων». Όπως επανειλημμένα δήλωσε, δεν ήταν στις προτεραιότητές της και ο χρόνος που της διατέθηκε για δύο θηριώδη κείμενα ελάχιστος. Παρ΄ όλα αυτά δέχτηκε να διακυβεύσει τη σοβαρότητά της. Προσήλθε στον Σοφοκλή (στην τραγωδία εν γένει) απαράσκευη και αμελέτητη. Μ΄ αυτά τα κείμενα δεν μπορεί να παίζει κανείς, ούτε να αυτοσχεδιάζει. Αν δεν έχει βρει ήδη, δεν βρίσκει ψάχνοντας.

Η Πατεράκη είναι λογία καλλιτέχνις, λατρεύει τον λόγο των ποιητών και πιστεύει στη σημαίνουσα και ηχήεσσα λέξη. Έτσι σεβάστηκε το μεταφρασμένο κείμενο όπου φέρεται συμμεταφράστρια με τον Γιάννη Λιγνάδη. Μετάφραση ρέουσα, ποιητική και λαγαρή, μεικτή.

Διέθετε ένα θαυμάσιο επιτελείο ηθοποιών, άλλων έμπειρων στο είδος, άλλο άπειρο αλλά ευάγωγο. Ηθοποιοί υποψιασμένοι της συμπαραστάθηκαν και, επειδή η ίδια είναι ισχυρή προσωπικότητα, της παραδόθηκαν χωρίς, εικάζω, αμφισβητήσεις. Το αποτέλεσμα λοιπόν το χρεώνεται εκείνη. Θα μείνω στη διδασκαλία των ρόλων και στην υποκριτική γλώσσα που ακούσαμε, γιατί τα χορικά ήταν άλλου είδους ταραχή.

Η Πατεράκη δίδαξε τους ρόλους ως ρητορική άσκηση. Με τέλεια ορθοφωνία, σε μερικούς μάλιστα ηθοποιούς, ο σχηματισμός των συλλαβών στα χείλη έπαιρνε τυπικό χαρακτήρα μαθήματος, οι ρόλοι ισοπεδώθηκαν σε μια αισθητική ντελάλη. Οι ηθοποιοί έρχονταν στη σκηνή και αγόρευαν. Δε λέω, τα νοήματα βγήκαν, αν ο κόσμος με το συνεχές λεκτικό και συλλαβιστικό σφυροκόπημα δεν έπληττε. Αλλά να, συνέβη αυτό το περίεργο (;), αν έκλεινες τα μάτια σου και δεν έβλεπες τον χώρο (που εξάλλου ήταν σεμνά σημασμένος με απλά στοιχεία, κυριαρχούσε το αρχαίο ερείπιο) άκουγες ήχους από τις ραδιοφωνικές τραγωδίες της εποχής του ΄50-΄55. Άκουγες τους τυπικούς εκπροσώπους της παλιάς σχολής, τον Βαφιά, τον Μπινιάρη, την Καπιτσινέα. Άξιοι ηθοποιοί της εποχής, αλλά αυτό το αποτέλεσμα επεδίωκε η μοντερνίστρια Πατεράκη; Τι στόμφος ήταν αυτός με τον οποίον μας λιθοβολούσε ο Μαρμαρινός (ηθοποιός ο ίδιος ημιτονίων), πώς βγήκε από το μέτρο της η Παπαδημητρίου, πώς ισοπέδωσε τον λόγο προσπαθώντας να τον γειώσει ο Χατζόπουλος. Παλιό θέατρο έπαιξε ο Βακούσης, παλιότερο ο Τσιτσάκης και ο Σταλάκης (με τα μεμέ του Τειρεσία κρεμαστάρια!) ερχόταν από τις φιγούρες της «Μητρόπολης» του Φριτς Λανγκ.