Επιφυλλίδα

Η ακρισία της ιδιοφυΐας

Η ανθρωπότητα θα ήταν σε πολύ καλύτερη κατάσταση, αν μπορούσε να διανοηθεί ότι πολύ σπουδαίοι, σημαντικότατοι και αναγνωρισμένοι, επιπλέον, δημιουργοί ενδέχεται να διαπράξουν μεγάλα λάθη ή να ξεστομίσουν άκριτες αμετροέπειες. Ο αυτοεξόριστος Ρώσος σκηνοθέτης Ανατόλι Βασίλιεφ, σε συνέντευξή του στην Έλενα Χατζηιωάννου που δημοσιεύθηκε το περασμένο Σάββατο στα «ΝΕΑ», μιλάει για το ελληνικό θέατρο μ΄ έναν τρόπο επιεικώς απρεπέστατο. Ενώ φαίνεται να είναι το ελληνικό κράτος που κατηγορεί, στην πραγματικότητα κατηγορεί τους καλλιτέχνες του θεάτρου, αφού δείχνει να πιστεύει πως το θέατρο που διαθέτουμε, στο σύνολό του, είναι το θέατρο που το κράτος καλλιεργεί ή επιβάλλει.

Λέει επί λέξει: «Το κράτος δημιουργεί το θέατρο που του είναι ευχάριστο και επειδή το συμφέρει το κρατάει σε ερασιτεχνικό επίπεδο. Το ελληνικό θέατρο έχει τον προσανατολισμό που έχουν τα εστιατόρια στην Πλάκα. Είναι πολύ μακριά από το ευρωπαϊκό θέατρο. Το κράτος φτύνει το θέατρο, το κάνει καλοκαιρινών διακοπών, θέατρο-θέρετρο».

Κατ΄ αρχάς, όταν φιλοξενείσαι σε ένα σπίτι, όσο χάλια και αν είναι η κατάστασή του, δεν βρίζεις, όποιος και να φταίει, τους ανθρώπους του. Και δεύτερον, τέτοια αναγνώριση του κράτους ως ενός περίπου φυσιολογικού εργοδότη (και μάλιστα στον χώρο του θεάτρου) ώστε ό,τι κάνουν οι υπάλληλοί του να το χρεώνεται το ίδιο το κράτος, ακόμα και την εποχή της χούντας, τουλάχιστον στους καλλιτέχνες, ήταν παντελώς άγνωστη. Για οτιδήποτε μπορεί να κατηγορήσεις τους Έλληνες καλλιτέχνες. Συχνά δίπλα στη σοβαρότητα, ο κατινισμός, η συγκρότηση συνδυασμένη με ένα ανεξήγητο αίσθημα ανευθυνότητας, η ειλικρινής αγωνία με εκρήξεις τυχάρπαστης επιδειξιομανίας. Αλλά με το κράτος έχουν πάρει οριστικό και, καθώς φαίνεται, αμετάκλητο διαζύγιο. Ίσως μάλιστα να μην ήταν συχνά τόσο προκλητικοί και αμετροεπείς στην έκφρασή τους οι καλλιτέχνες, αν δεν τους κατέτρυχε ο φόβος ότι είναι δυνατόν η δουλειά τους να συμφωνεί με μια διατεταγμένη, κρατική αντίληψη.

Του φτάνουν και του περισσεύουν του κράτους τα χάλια του σε τομείς της δημόσιας ζωής, ώστε να μη χρεώνεται με όσα δεν ευθύνεται.

Ακόμη και σε στάση προσοχής για όσα έχει ζήσει και έχει πράξει ο Ανατόλι Βασίλιεφ, αδυνατείς να μην εκφράσεις μια μικρή υπόνοια: για να λέει πως στην Ελλάδα το κράτος «φτύνει» το θέατρο, αναγνωρίζει πως μπορεί να υπάρξει ένα κράτος που δεν θα «φτύνει» αλλά θα είναι αρωγός θετικός και ενθουσιώδης του θεάτρου. Αν διαβάζουμε καλά τη σκέψη του, σοβαρολογεί ο Ανατόλι Βασίλιεφ; Πότε είναι μεγαλύτερος ο κίνδυνος να ποδηγετεί ένα κράτος το θέατρο; Όταν το αρνείται και το «φτύνει» ή όταν το εγκολπώνεται; Φαντάζεται ότι είναι δυνατόν ακόμη και το ιδεωδέστερο κράτος να πριμοδοτεί το θέατρο γιατί υιοθετεί τις βαθύτερες ανησυχίες των καλλιτεχνών του; Υπήρξε κράτος που να συνδράμει πλουσιοπάροχα το θέατρο για να αφήσει, στη συνέχεια, σε ησυχία τους ανθρώπους του; Αν το κάνει, στον βαθμό που το κάνει, είναι για να αμβλύνει τη δυσπιστία ως προς τους πραγματικούς του στόχους, ενώ θα μπορούσε να ζήσει θαυμάσια και χωρίς πονοκέφαλο αν έλειπαν εντελώς οι καλλιτέχνες. Αν το ελληνικό θέατρο έδωσε και δίνει εξαίσιες παραστάσεις, κάθε άλλο παρά ερασιτεχνικές, είναι γιατί διατηρεί μιαν απειθαρχία και μιαν αποστροφή ως προς στην κατεστημένη αντίληψη των πραγμάτων. Φαίνεται όμως πως είναι της μοίρας μας, μαζί με τους διεθνείς επαίνους, τις διακρίσεις, τα βραβεία, να επανέρχεται και μια αμφισβήτησή μας, δυστυχώς από πολύ έγκυρα χείλη. Φτάνει να θυμηθούμε τον πολύ Κένεθ Τάιναν, τη δεκαετία του ΄60, που αφού ειρωνεύτηκε με άρθρα του στον «Ομπζέρβερ» παραστάσεις, συμπεριφορές, νοοτροπίες, στη χώρα μας, κατέληγε οικτίροντας το πάθος που μ΄ αυτό του μιλούσε η Ελληνίδα ξεναγός του όταν επισκέπτονταν αρχαιολογικούς χώρους. Για να του απαντήσει, τότε, ο Άγγελος Τερζάκης πως «αν έλειπε αυτό το πάθος της ξεναγού για να αναχαιτίσει σ΄ αυτήν εδώ τη γωνιά της γης, σε αμνημόνευτους χρόνους, τα κύματα των βαρβάρων, ο Κένεθ Τάιναν, θα ήταν σήμερα, στην καλύτερη περίπτωση, όσο πνεύμα και αν διέθετε, ο άναυδος υπηρέτης κάποιου Ασιάτη σατράπη».

Αυτά με ειλικρινή σεβασμό για τον Ανατόλι Βασίλιεφ και ανενδοίαστη αποδοχή των χαρακτηρισμών του ως «μεγάλου κεφαλαίου του σύγχρονου ευρωπαϊκού θεάτρου» και ως «φιγούρας πνευματικής, αυστηρής και ασκητικής», που σημειώνει η Έλενα Χατζηιωάννου.

O Θανάσης Θ. Νιάρχος είναι ποιητής, συνεκδότης του περιοδικού «Η Λέξη».