Διαχρονικός επαναστάτης

Πέντε οι νέες ταινίες αλλά και 15 να έβγαιναν, θα ήταν χλωμές μπροστά στον «Επαναστάτη χωρίς αιτία» Τζέιμς Ντιν
«Το ουσιώδες είναι αόρατο για το μάτι», έγραφε ο Αντουάν Ντε Σεντ Εξιπερί στον «Μικρό πρίγκιπα» και με αυτά τα λόγια είχε περιγράψει, κάποτε, ο Τζέιμς Ντιν τον εαυτό του. Κι όμως, αυτό το μικροκαμωμένο αγόρι με τη μεγάλη μυωπία, έμελλε να γίνει το οργισμένο και επαναστατημένο σύμβολο όλων των εποχών σε όλες τις γωνιές του πλανήτη! Και να σκεφτείς, ότι ο Τζέιμς Ντιν έπαιξε σε… δυόμισι όλες κι όλες ταινίες: «Ανατολικά της Εδέμ» του Ελία Καζάν, που στην αρχή ο σκηνοθέτης ήθελε τον Μάρλον Μπράντο για τον ρόλο, «Επαναστάτης χωρίς αιτία» του Νίκολα Ρέι και στον «Γίγαντα» του Τζόρτζ Στίβενς, που την άφησε στη μέση καθώς στη διάρκεια των γυρισμάτων βρήκε τραγικό θάνατο οδηγώντας δαιμονισμένα ένα αυτοκίνητο που ήταν και το μεγάλο του πάθος- σκοτώθηκε με μια Ρorsche 550 Spyder, τον «μικρό μπάσταρδο», όπως το αποκαλούσε ο ίδιος.

Ο Τζέιμς Ντιν γεννήθηκε το 1931, ήταν «παιδί» των Αctors Studio, της μεθόδου του Λι Στράζμπεργκ και του Ελία Καζάν που τον ανακάλυψε. Γιος αστικής οικογένειας, αφοσιωμένος αποκλειστικά στη μητέρα του, που ο θάνατός της τον βρήκε εννιά χρονών και τον σημάδεψε για πάντα. Και μόλις στα 24 χρόνια που έζησε- σκοτώθηκε το ΄55- έφτιαξε το μεγαλύτερο είδωλο όλων των εποχών στον χώρο του θεάματος παγκοσμίως!

Αν αναρωτηθεί κανείς «τι ήταν αυτό

«Επαναστάτης χωρίς αιτία»

Όταν κουβαλάς στο αίμα σου την επανάσταση καίγεσαι, μέση οδός δεν υπάρχει.
Επαναστάτης χωρίς αιτία: ζωή πάντα στην πρίζα- αντέχεις;
Επαναστάτης χωρίς αιτία: η απόλυτη ουτοπία

ΒΑΘΜΟΙ: Ο ΕΠΑΝΑΣΤΑΤΗΣ ΔΕΝ ΜΠΑΙΝΕΙ ΣΕ ΚΑΤΑΛΟΓΟΥΣ ΓΙΑ ΒΑΘΜΟΛΟΓΙΑ

που τον έκανε μοναδικού διαμετρήματος σταρ;», απάντηση είναι δύσκολο να δοθεί γιατί ο Τζέιμς Ντιν δεν ήταν αυτό που λέμε «κλασικά ωραίος», αντίθετα μάλιστα, έμοιαζε σαν ένα «μαμμόθρεφτο», είχε μπόι μια σταλιά, καμπούριαζε και έκανε απίθανες γκριμάτσες στραβώνοντας το στόμα του… Κι όμως, με το που τον έβλεπες, ένιωθες να σε διαπερνάει ηλεκτρικό ρεύμα, περίμενες από στιγμή σε στιγμή να «εκραγεί» καθώς δεν τον χωρούσε ο τόπος και οι κοινωνικές συμβάσεις, ούτε τα ίδια τα ρούχα του! Ακριβώς αυτό, το αβόλευτο, το αντικοινωνικό, το ασυμμάζευτο, το εκτός τόπου και χρόνου, η αίσθηση ότι δεν χωρούσε σε κανένα μέτρο και σταθμό, σε κανένα νούμερο ρούχου και συναισθήματος, ήταν, νομίζω, η αιτία που τον έκανε διαχρονικά και για πάντα «Επαναστάτη χωρίς αιτία» (Rebel without a cause). Ήρωας της εν λόγω ταινίας είναι ο 17χρονος Τζιμ Σταρκ (Τζέιμς Ντιν), που μόλις έχει μετακομίσει στο Λος Άντζελες με τους γονείς του και το φιλμ ξεκινά μέσα σε ένα αστυνομικό τμήμα, όπου ο Σταρκ έχει μεταφερθεί εκεί με την κατηγορία της μέθης και αμέσως σκιαγραφούνται τα πάντα: Οι γονείς του είναι καρικατούρες, η μαμά καταπιέζει τον άβουλο μπαμπά, τα άλλα πλουσιόπαιδα που έχουν συλληφθεί είναι μαγκάκια σαλονιού που κάνουν μια συμμορία, και μόνο ένας άλλος μικροκαμωμένος και «προβληματικός» συνομήλικος του, ο Πλέιτο – Πλάτωνας δηλαδή- θα γίνει φίλος του, ενώ θα του γυαλίσει και μια κοπέλα- Νά ταλι Γουντ- που είναι το κορίτσι του αρχηγού της συμμορίας, αλλά κάτι του λέει μέσα του ότι είναι ίδια με αυτόν… Και αυτό ήρθε η ζωή- ή η μοίρα; – να το επιβεβαιώσει καθώς δεν στάθηκε φιλική ούτε μαζί της. Η Νάταλι Γουντ- γεννημένη το 1938 από Ρώσους μετανάστες, το αληθινό όνομά της ήταν Νικολάεβνα Ζακαρένκοήταν μόλις 16 χρονών στον «Επαναστάτη χωρίς αιτία» και οι δύο σούπερ εμφανίσεις της ήταν στο «Πυρετός στο αίμα» του Ελία Καζάν, δίπλα στον Γουόρεν Μπίτι, και στο θρυλικό μιούζικαλ «West side story». Αλλά το ΄81 και σε ηλικία 43 χρονών, κι ενώ η καριέρα της δεν προχωρούσε, βρήκε μυστηριώδη θάνατο καθώς πνίγηκε σε σκάφος που βρισκόταν μαζί με τον σύζυγό της Ρόμπερτ Βάγκνερ και τον Κρίστοφερ Γουόκεν.

Αλλά ο «Επαναστάτης χωρίς αιτία» λες και είναι, όντως, ταινία στοιχειωμένη και καταραμένη καθώς ο σκηνοθέτης, ο Νίκολας Ρέι (1911-1979), στάθηκε από τους σπουδαιότερους του αμερικανικού κινηματογράφου και οι ταινίες του ταυτίστηκαν με το πάθος, την ένταση και την κοινωνική αμφισβήτηση του καταναλωτισμού και του «αμερικάνικου ονείρου». Ένας σκηνοθέτης- πρότυπο για πολλούς Ευρωπαίους που έβλεπαν σε αυτόν τον «επαναστάτη» κατά των στούντιο που επενέβαιναν στα έργα των δημιουργών. Κι έκανε τον Βιμ Βέντερς το ΄79 να του αφιερώσει τη σπουδαία ταινία του «Νick΄s movie» την εποχή που ζούμε τη δική του περιπέτεια στο «αμερικάνικο όνειρο» του Χόλιγουντ με τις ταινίες του «Ιδιωτικός ντετέκτιβ Χάμετ» και το αριστούργημά του, την «Κατάσταση πραγμάτων».


Σχιζοφρενική ομορφιά

Ε, ο ρόλος της πάει γάντι της Ούμα Θέρμαν: Ωραία και καταθλιπτική μαμά με ταραγμένη εφηβική ηλικία και αενάως φαντασιόπληκτη μέχρι σχιζοφρένειας! Και το δραματικό θρίλερ «Μπροστά στα μάτια της» (Τhe life before her eyes), με διάθεση σινερομάντσου που στις «γυναικείες» σελίδες του παραμονεύει το Κακό, είναι ό,τι πρέπει. Αλλά μέχρι εδώ. Γιατί αν πάρεις πιο σοβαρά τα όσα ακαταλαβίστικα συμβαίνουν στο φιλμ, δεν βγάζεις άκρη (εδώ που τα λέμε κάτι τέτοιο δεν χρειάζεται γιατί ούτε οι ίδιοι της παραγωγής δεν το γνωρίζουν…).

Μέσα από ένα συνεχές φλας μπακ που παίζει με τον παρόντα χρόνο, το φιλμ του 45χρονου Ουκρανού Βαντίμ Πέρελμαν («Σπίτι από άμμο και ομίχλη»), θα μπορούσε να χαρακτηριστεί και ως ένα διαφημιστικό θρίλερ καθώς ο ίδιος έχει θητεία στη διαφήμιση και το σημερινό φιλμ είναι ένα γοητευτικό, αλλά ακατανόητο- σεναριακά – διαφημιστικό με πρωταγωνίστριες

«Μπροστά στα μάτια της»

Ονειρεμένες γυναίκες, σχιζοφρενικά α λα Άρλεκιν πλασμένες
Ο καθρέφτης της ομορφιάς είναι σκοτεινός

Το πιο ανθεκτικό όργανο του ανθρώπινου σώματος είναι το

μυαλό!

ΒΑΘΜΟΙ: 4

(όλα τα γεννάει το μυαλό)

την Ούμα Θέρμαν και την 21χρονη Ίβαν Ρέιτσελ Γουντ ως σκεπτόμενα τοπ μόντελ. Υποδύονται δύο έφηβες που μία γίνεται μάρτυρας ενός αιματηρού μακελειού στο σχολείο της. Έπειτα από δεκαπέντε χρόνια, γεμάτη τύψεις επειδή επιβίωσε την τραγική εκείνη μέρα και ενώ ακόμη δυσκολεύεται να συνέλθει από τις φρικτές εικόνες του συμβάντος, αρχίζει να χάνει την επαφή της με την πραγματικότητα- οι θεατές δεν τη βρίσκουν ποτέ στη ταινία!- και όλα την οδηγούν προς μια ανατριχιαστική αλήθεια που τόσα χρόνια έκρυβε- αλλά οι θεατές θα απογοητευτούν όταν την ανακαλύψουν και αυτοί στο φινάλε της ταινίας γιατί θα καταλάβουν ότι ο σκηνοθέτης τους έκανε πλάκα και έκρυβε το προφανές…

Η Ούμα Θέρμαν έγινε, κιόλας, 38 χρονών. Επί μια 20ετία- πρώτες εμφανίσεις στις υπέροχες «Περιπέτειες του Βαρόνου Μινχάουζεν» του Τέρι Γκίλιαμ και στις σατανικές «Επικίνδυνες σχέσεις» του Στίβεν Φρίαρς- που είναι στο προσκήνιο παίζει, πάνω κάτω, τον ίδιο ρόλο: Αυτόν της αγνής και αμόλυντης παιδούλας- πειρασμός που είναι πιθανόν να κρύβει έναν σατανά μέσα της- σύμφωνα με τις επιθυμίες και τις φαντασιώσεις των αντρών, βέβαια… Εδώ, κρατάει αυτό το στυλάκι, αλλά το πάει πιο πέρα, γίνεται και μαμά- έστω και στο μυαλό της; – αλλά με την Ούμα Θέρμαν μαμά είναι δύσκολο να δεις άσπρη μέρα.
Κόντρα στην εποχή της

Τι νόημα έχει να καταπιαστείς με τον συντηρητισμό της λονδρέζικης κοινωνίας των αρχών του 20ού αιώνα αν δεν έχεις «κάτι διαφορετικό» να πεις απ΄ όσα- αμέτρητα- έχουν ειπωθεί σε εκατοντάδες άλλες ταινίες; Το ερώτημα αυτό προκύπτει όσο προχωράει η υπόθεση της ταινίας «Αngel: Μια ζωή σαν όνειρο» (Αngel). Κι όταν ξέρεις ότι ο σκηνοθέτης της, ο Φρανσουά Οζόν, έχει χαρακτηριστεί- καθ΄ υπερβολήν – «τρομερό παιδί» του νέου γαλλικού κινηματογράφου, περιμένεις όλο και πιο πολύ την έκπληξη, την ανατροπή, το κάτι διαφορετικό τέλος πάντων, που να ξεφεύγει από την κλασική αφήγηση μιας ταινίας εποχής. Αλλά… τίποτα. Όλα εξελίσσονται σαν να βλέπεις μια τηλεοπτική παραγωγή- αδίκα λέγονται όλα αυτά για την προώθηση του φιλμ, ότι «είναι το νέο “Όσα παίρνει ο άνεμος”». Κρίμα, πάντως, γιατί ο Φρανσουά Οζόν έχει δώσει μερικά φιλμ- εκπλήξεις («Sitcom», η πρώτη και καλύτερη ταινία του ή οι εμπορικές και ανατρεπτικές «8 γυναίκες»).

Ηρωίδα εδώ είναι μια νεαρή και ταλαντούχα συγγραφέας- η Ρομόλα Γκαράι είναι «λίγη» για νέα Σκάρλετ Ο΄ Χάρα- που ζει στην Αγγλία των αρχών του 20ού αιώνα και ονειρεύεται – άκουσον, άκουσον!- τη δόξα, την επιτυχία και τον έρωτα. Ως ατίθαση και ασυμβίβαστη γυναίκα, θα έρθει λοιπόν σε σύγκρουση με το κοινωνικό, συμβατικό περίγυρο. Αλλά όλη αυτή η σύγκρουσή της δεν «βγαίνει» κινηματογραφικά, γίνεται μόνο λεκτικά, σαν επεισόδιο τηλεοπτικής σειράς.

«Αngel: Μια ζωή σαν όνειρο»

Καταπιεστική ευγένεια, λεκτική «επανάσταση»
Φρου φρου και δαντέλες ως θηλιά στον λαιμό

ΒΑΘΜΟΙ: 3

(σαν τηλεοπτικό επεισόδιο σειράς εποχής)

Σκοτεινό καρτούν για ενηλίκους

O Χάμφρει Μπόγκαρτ σε κινούμενα σχέδια. Ο Ντάσιελ Χάμετ σε animation για μεγάλους. Εν ολίγοις, το «Film noir» είναι ένα φιλμ κινούμενων σχεδίων για ενηλίκους, που, κακά τα ψέματα, όλοι ξέρουμε- και ήξεραν οι παραγωγοί- ότι θα το δουν μικρά παιδιά. Με ατμόσφαιρα με όλα τα κλισέ του κλασικού φιλμ νουάρ- μοναχικός και εγκλωβισμένος ήρωας, φωτοσκιάσεις ασπρόμαυρου, τζαζ μουσική, κούρσες, έρημοι δρόμοι, μοιραίες και επικίνδυνες γυναίκες- αρχίζει το φιλμ των Ντ. Τζουντ Τζόουνς και Ρίστο Τοπαλόσκι που κατάγονται από τη Σερβία. Μας μεταφέρουν σε ένα σκοτεινό Λος Άντζελες με τα φώτα του Χόλιγουντ να φαίνονται στο βάθος και σειρήνες να ουρλιάζουν… Ένας άντρας ανακτά τις αισθήσεις του, το πρώτο πράγμα που βλέπει είναι ένα αυτοκίνητο της αστυνομίας και έναν νεκρό αστυνομικό… Δίπλα στον αστυνομικό ένα όπλο. Στη ζώνη του μια θήκη που ταιριάζει στο όπλο. Δεν θυμάται τίποτα. Μπαίνει στο αμάξι και φεύγει. Το κινητό του χτυπάει και μια φωνή από την άλλη άκρη ζητάει

«Film noir»

Ο Φίλιπ Μάρλοου στον κόσμο του κινουμένου σχεδίου
Κλέφτες, αστυνόμοι και υπόκοσμος στον κόσμο του animation

ΒΑΘΜΟΙ: 4

(σκοτεινοί ντετέκτιβ σε κινούμενο σχέδιο)

τον ιδιωτικό ντετέκτιβ Σαμ Ρούμπεν. Αυτό όμως είναι το δικό του όνομα; Ή, μήπως, είναι ο Ντέιβιντ Χάντσον, ο δολοφόνος τον οποίο καταδιώκει ο Σαμ Ρούμπεν; Και το κυνήγι του θύτη και του θύματος ξεκινάει με τους ρόλους να παραμένουν σκοτεινοί και αμφίσημοι, έτσι που το Καλό να μπερδεύεται με το Κακό, να σβήνει το ένα μέσα στο άλλο με φόντο ένα ζοφερό και παγωμένο κοινωνικό περίγυρο…

Οι Σέρβοι σκηνοθέτες της ταινίας ζουν και εργάζονται στις Ηνωμένες Πολιτείες και το «Film noir» είναι η πρώτη ταινία τέτοιου είδους που δημιουργήθηκε στα στούντιο χώρας της πρώην Γιουγκοσλαβίας, αλλά πουθενά δεν υπάρχει μια πρωτότυπη ιδέα, όλα τα έχουμε ξαναδεί. Και το κλίμα και το στυλ και τη χοντρή, μάτσο γραμμή των σχεδίων των ηρώων. Μόνη πρωτοτυπία το ασπρόμαυρο φιλμ. Αξίζει ειδική αναφορά η μουσική του Μαρκ Κέλερ και η Μπεντίτα Ντέβιν που στη ταινία έχει χαρίσει τη φωνή της σε οκτώ χαρακτήρες.


Άγκαθα Κρίστι α λα γαλλικά

Όσο ο άνθρωπος παραμένει δέσμιος της ζήλειας, της ιδιοκτησίας ή των παθών του- δηλαδή πάντα- τόσο η ευγενέστατη και «αγαθή» κυρία Άγκαθα Κρίστι, θα πιάνει τον κακό σφυγμό μας. Και το εν λόγω φιλμ, «Το ακλόνητο άλλοθι» (Le grand alibi), του Γάλλου Πασκάλ Μπονιζέρ στηρίζεται στο αστυνομικό μυθιστόρημά της «Τhe hollow» (ελληνικά κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Λυχνάρι με τον τίτλο «Τραγικό ιντερμέτζο»). Ο «λιγότερο ύποπτος», ο «εμφανώς ύποπτος» και ο «ψυχικά διαταραγμένος» είναι, συνήθως, οι ένοχοι των φόνων στα περισσότερα βιβλία της πολυγραφότατης Άγκαθα Κρίστι που παραμένει, πάντα, ιέρεια της αστυνομικής λογοτεχνίας με… Άρλεκιν πινελιές, αλλά και ειρωνεία για την ανθρώπινη ματαιοδοξία.

Εδώ, όλοι οι ήρωες είναι καλεσμένοι σε μια πλούσια εξοχική μονοκατοικία ενός φίλου τους γερουσιαστή που έχει συλλογή όπλων. Ανάμεσά τους, ένας πετυχημένος και ωραίος γιατρός- τον υποδύεται ο Λαμπέρ Γουιλσόν- που είναι το αρσενικό ερωτικό αντικείμενο όλων των γυναικών της παρέας, η σύζυγός του κάνει τα στραβά μάτια, και στο εξοχικό βρίσκονται άλλες δύο ερωμένες του… Αυτός, φυσικά, θα είναι το πρώτο θύμα- θα βρεθεί δολοφονημένος στην πισίνα- αλλά θα ακολουθήσει και η μια ερωμένη του η οποία θα βρεθεί με κομμένο λαιμό. Και το γαϊτανάκι των ενόχων συνεχίζεται.

Μόνο που ο σκηνοθέτης της ταινίας πάσχει από ακατάπαυστη φλυαρία και σχηματική περιγραφή των ηρώων και δεν αξιοποιεί ούτε τα φυσικά προσόντα της Βαλέρια Μπρούνιτης αδελφής της συζύγου του προέδρου της Γαλλικής Δημοκρατίας που είναι μια από τις ένοχες. Και «θυμάται» την Άγκαθα Κρίστι ύστερα από μια ώρα φιλμικού χρόνου.

«Το ακλόνητο άλλοθι»

Άγκαθα Κρίστι με γαλλική φινέτσα
Όλοι ένοχοι εκ των προτέρων…

ΒΑΘΜΟΙ: 4

(φόνοι α λα Άρλεκιν)

Μεξικάνικος τρόμος

Μεξικάνικη ταινία τρόμου, ισάξια των αντίστοιχων αμερικανικών παραγωγών- τι στόχος κι αυτός!- θέλει να είναι το «Χιλιόμετρο 31» (Κm 31), γυρισμένη από τον Ριγκομπέρτο Καστανιέδα. Αλλά η ασάφεια ως στυλ την κάνει δυσκολοχώνευτη- κάτι που δεν ισχύει για τις αντίστοιχες αμερικανικές παραγωγές που είναι πρότυπο του σκηνοθέτη.

Όλα αρχίζουν μετά τον τραγικό θάνατο της μητέρας δύο δίδυμων αδελφών που αναπτύσσουν ακόμα πιο πολύ την ιδιαίτερη ικανότητα να επικοινωνούν χωρίς να ανταλλάσσουν ούτε μια λέξη. Αρκετά χρόνια μετά, η μια απ΄αυτές έχει ένα μυστηριώδες ατύχημα στο χιλιόμετρο 31 και πέφτει σε κώμα. Παρ΄ όλο που δεν διατηρεί καμία επαφή με την πραγματικότητα, η επικοινωνία της με τη δίδυμη αδελφή της διατηρείται ζωντανή… Και η υγιής αδελφή θα προσπαθήσει μέσα από τις άναρθρες κραυγές της αδελφής της να ανακαλύψει τι πραγματικά της συνέβη την ώρα του ατυχήματος για να τη φέρει πίσω στη ζωή. Και τα στοιχεία που μαζεύει, την κατευθύνουν προς έναν παλιό λατινοαμερικανικό θρύλο… Από δω και πέρα αρχίζει ουσιαστικά η ταινία, αλλά η συλλογή μεταφυσικών και απόκοσμων στοιχείων είναι τόσο ασαφής και εσκεμμένα σκοτεινή που αφήνει τον θεατή απ΄ έξω…

ΒΑΘΜΟΙ: 3

(παγκοσμιοποιημένη συνείδηση)