Η καλλονή του «Μπουμ»

Είναι το μυθιστόρημα-προπομπός του «μαγικού ρεαλισμού», και γράφηκε στα μέσα του ΄50 από την Ελένα Γκάρο, την εκπάγλου καλλονής σύζυγο τότε, και κατοπινή πολέμια, του Μεξικανού Νομπελίστα Οκτάβιο Παζ. Στα ελληνικά κυκλοφόρησε μόλις, με τον τίτλο Οι μνήμες της πέτρας (Εξάντας, μτφ. Σαπφώς Διαμάντη), τίτλο που παραπέμπει στο θέμα του: στα «πέτρινα χρόνια» τα οποία ακολούθησαν τη μεγάλη Μεξικανική Επανάσταση του 1911. Επειδή όμως μιλάμε για ένα βιβλίο-κλειδί, θα ήταν μάλλον σωστότερος (και ερεθιστικότερος) ένας τίτλος πιο πιστός στο γράμμα και στο πνεύμα της συγγραφέως που καθόλου τυχαία θέλησε να μιλήσει για Los recuerdos del porvenir · δηλαδή για τις «αναμνήσεις από μελλοντικά γεγονότα», και για τις συγγνωστές ευθύνες μιας κοινωνίας σε αναβρασμό, που αδυνατούσε να διαχειριστεί τις αυταπάτες της. Ο αναγνώστης παρακολουθεί εδώ ένα φανταστικό χωριό του μεξικανικού νότου, προδρομικό του περίφημου Μακόντο του Γκαρσία Μάρκες, να διηγείται σε πρώτο πρόσωπο τις αμαρτίες των ανθρώπων του σε μια εποχή όπου οι λαϊκιστές πολιτικάντηδες έχουν προδώσει τους λαϊκούς ηγέτες, όπου το όραμα του (δολοφονημένου) Εμιλιάνο Ζαπάτα για αγροτική μεταρρύθμιση πνίγεται στο αίμα, και όπου ο εξαθλιωμένος λαός βλέπει τη διωκόμενη Εκκλησία (1926-29) ως μόνη υπόσχεση σωτηρίας του. Η Ελένα Γκάρο τα έζησε αυτά ως παιδί, και καταφέρνει να αποδώσει ανάγλυφα το κλίμα της αγριότητας, του φόβου, της σύγχυσης, της προδοσίας, της ερωτικής επιθυμίας και της απεγνωσμένης ατομικής, ατελέσφορης αντίστασης, που κινούσε τους «μικρούς» ανθρώπους…. όπως οι πρωταγωνιστές της: ο στρατηγίσκος «με την κίτρινη ματιά» που επιβάλλει βίαια την τάξη και τον έρωτά του· η σαγηνευτική αγαπητικιά του στην οποία το χωριό φορτώνει όλα του τα βάσανα· ο ασήμαντος γαιοκτήμονας που ανοίγει ένα βρώμικο αλισβερίσι μαζί του υπερθεματίζοντας σε ρουφιανιές και φονικά με αντάλλαγμα δικαιώματα σε ξένα κτήματα· ο γενναίος τρελός που διαβλέπει τις κρυφές αλήθειες, οι κυράδες που κάνουν τις πάπιες και οι παστρικές που σηκώνουν κεφάλι, η ξεπεσμένη οικογένεια Μονκάδα με τα ατίθασα παιδιά της που ασφυκτιούν, και ο μυστηριώδης άντρας-καταλύτης της δράσης, ο οποίος έρχεται από το (αγνό) παρελθόν έτοιμος να βρει την ελευθερία στον θάνατο. Είναι οι κομπάρσοι της σύγχρονης μεξικανικής Ιστορίας, μιγάδες και ινδιάνοι, θρησκευάμενοι και άθεοι, εξαντλημένοι από δικτατορίες και επαναστάσεις, που παγιδεύονται στις χίμαιρές τους. Εδώ βρίσκεται και το πολιτικό σχόλιο του βιβλίου, που αναδεικνύεται χάρη στην αφηγηματική τεχνική της συγγραφέως η οποία πλέκει πραγματικά και εξωπραγματικά στοιχεία όπως θα κάνουν αργότερα- και πιο αριστοτεχνικά- οι μεγάλοι του λατινοαμερικανικού «μπουμ».

Υπάρχει ένας χαρακτήρας στις Μνήμες της πέτρας,που κάθε βράδυ σταματά τα ρολόγια του σπιτιού του για να αποδράσει από τον χρόνο, άρα και από την εξωφρενική καθημερινότητα. Είναι ο πατέρας των Μονκάδα- ενσάρκωση της κοινωνικής αδράνειας των καλλιεργημένων στρωμάτων. Όπως ο στρατηγός Ρόσας είναι η ενσάρκωση των εκφυλισμένων επαναστατών, και η Ισαμπέλ Μονκάδα που τον ερωτεύεται, παρ΄ ότι αυτός σκοτώνει τα εξεγερμένα αδέλφια της, είναι η τραγική ενσάρκωση της προδοσίας των αισθημάτων και των αγώνων. Όλα αυτά υποβάλλονται περισσότερο, παρά δηλώνονται. Η Γκάρο υπήρξε μια σταρ των κοινωνικών αγώνων, μια ηγερία των αγροτιστών, μια εχθρά των ιστορικών ιεραρχιών, αλλά δεν γράφει ένα μανιφέστο- γι΄ αυτό και το μυθιστόρημά της διατηρεί ακόμα σήμερα μια έντονη γοητεία. Και δικαίως το παραλληλίζουν με τον «Εξολοθρευτή Άγγελο» του Μπουνιουέλ. Ωστόσο δεν μπορεί κανείς να μην αναγνωρίσει τη συγκριτική υπεροχή του μυθιστορήματος Ο θάνατος του Αρτέμιο Κρους (Άγρα) που γράφει αργότερα αλλά εκδίδει έναν χρόνο νωρίτερα (το 1962) ο 34χρονος τότε Μεξικανός Κάρλος Φουέντες. Ένα έργο μεγάλης πνοής, πιο σύνθετο και πρωτοποριακό αφηγηματικά. Εστιάζει κι αυτό στον εκφυλισμό της Μεξικανικής Επανάστασης αλλά καλύπτει μια περίοδο από το 1889 ώς το 1941 και εμβαθύνει πολύ περισσότερο στις δραματικές αντιφάσεις πάνω στις οποίες οικοδομήθηκε το σύγχρονο Μεξικό.

Οι αντιφάσεις ήταν αυτές που όρισαν και τη ζωή της Ελένα Γκάρο που άφησε εποχή με τη μαχητικότητά της και με τα παρισινά μοντελάκια που φορούσε στις διαδηλώσεις όπου παράσερνε και την κόρη της. Είχε σπουδάσει ισπανική λογοτεχνία, χορογραφία και θέατρο, εργάστηκε ως δημοσιογράφος, έζησε από το 1937 ώς το 1959 έναν θυελλώδη γάμο με τον κατοπινό Νομπελίστα (1990) Οκτάβιο Παζ, ο οποίος επισκίασε την καριέρα της αν και αναγνωρίζοντας τα ταλέντα της. Σήμερα θεωρείται η σημαντικότερη γυναίκα συγγραφέας του Μεξικού μετά τη Χουάνα δε λα Κρους, ποιήτρια μοναχή του 17ου αι., αλλά εκείνη έζησε με την αίσθηση ότι είναι θύμα συνωμοσιών εναντίον της.

Ίσως διότι άσκησε σφοδρή κριτική στο κρατικοδίαιτο κατεστημένο της μεξικανικής διανόησης- ιδίως μετά τη σφαγή των φοιτητών στο Τλατελόλκο το 1968-και το πλήρωσε με την περιθωριοποίησή της και την 20ετή αυτοεξορία της. Ίσως διότι το μένος της εναντίον του Κάστρο την οδήγησε να βρει κουβανέζικο δάκτυλο στη δολοφονία του Τζων Κέννεντυ και να έχει μπλεξίματα με τη CΙΑ. Ενώ λοιπόν τα θεατρικά της έργα, τα μυθιστορήματα, οι μελέτες της για τον Ισπανικό Εμφύλιο και για τους Μεξικανούς επαναστάτες απέκτησαν μεγάλη απήχηση, κατέληξε ημίτρελη και πέθανε το 1998 εξαθλιωμένη. Σκοτωμένη από τις αδυναμίες της, όπως οι ήρωές της.