Ιδέες – οδηγοί για τις νέες αναζητήσεις

Ηδιαπίστωση όμως δεν αρκεί. Χρειάζεται να ξανασυζητηθούν οι ιδέες – οδηγοί που θα τροχοδρομήσουν τις νέες αναζητήσεις. Ως τέτοιες αξίζει νομίζω να συζητηθούν οι ακόλουθες:

1 Και με τον Μαρξ και με τον Πολάνι ή αλλιώς η ισορροπημένη αξιολόγηση της παγκοσμιοποίησης. Η Αριστερά ώς τώρα ή διεκτραγωδεί τις καταστροφές της παγκοσμιοποίησης ή υποτάσσεται στις «αναγκαιότητές» της. Ασφαλώς χρειαζόμαστε μια Αριστερά περισσότερο διεθνιστική και «παρεμβατική» στην κατεύθυνση της δημοκρατικής διακυβέρνησης της παγκοσμιοποίησης. Χρειαζόμαστε όμως και μια Αριστερά που κατανοεί ότι η πρόσφατη παγκοσμιοποίηση προκάλεσε την εντυπωσιακή μεταφορά ισχύος και πλούτου σε φτωχές χώρες, γεγονός που δεν θα πετύχαινε η πιο γενναιόδωρη αναδιανεμητική πολιτική των πιο καλοπροαίρετων αριστερών κυβερνήσεων όλου του ανεπτυγμένου Βορρά προς τον φτωχό Νότο. Σε κάθε περίπτωση, η Αριστερά ούτε έχει συμφέρον ούτε προσβλέπει στην κατάρρευση της παγκοσμιοποίησης. Με θεωρητικούς όρους, η Αριστερά πρέπει να συνθέσει πολιτικά τον Μαρξ που σχεδόν εξύμνησε την προοδευτική ιστορική λειτουργία του παγκόσμιου καπιταλισμού και τον Καρλ Πολάνι που ανέδειξε την αυτοκαταστροφικότητα του υπερφιλελεύθερου αχαλίνωτου καπιταλισμού.

2 Οι γάτες του Τεγκ ή αλλιώς η ρεαλιστική προσέγγιση στην επιλογή δημόσιου- ιδιωτικού. Μιλάμε για μια Αριστερά που έχει βιώσει και την «αποτυχία της αγοράς» και την «αποτυχία του κράτους» να αντεπεξέλθουν στις επαγγελίες τους. Η εχθρότητα της Αριστεράς προς την αγορά είναι έμφυτη. Σήμερα όμως ξέρουμε ότι το Δημόσιο μπορεί να αποδειχτεί όχι μόνο αναποτελεσματικό, αλλά και κοινωνικά άδικο. Χρειαζόμαστε μια Αριστερά που θα κινείται με γνώμονα τη ρήση του Τενγκ Σιάο Πινγκ «άσπρη γάτα, μαύρη γάτα, αρκεί να πιάνει τα ποντίκια», όπου ποντίκια είναι στόχοι αποτελεσματικότητας και κοινωνικής δικαιοσύνης.

3 Επάνοδος στην αντίληψη της Ισότητας ως Ισότητας αποτελεσμάτων και όχι μόνο ως ισότητας ευκαιριών. Η Αριστερά δεν ενδιαφέρεται απλώς να βάζει τους ανθρώπους στην ίδια γραμμή εκκίνησης. Ενδιαφέρεται να μην απομακρύνονται πολύ στη διάρκεια της κούρσας. Χρειαζόμαστε άρα μια Αριστερά περισσότερο αναδιανεμητική, οργανώτρια ενός νέου κράτους πρόνοιας που θα αξιοποιεί τόσο τον δημόσιο όσο και τον ιδιωτικό τομέα των υπηρεσιών.

4 Αναγνώριση της ευθύνης ως ισάξιας των δικαιωμάτων. Η Αριστερά των δικαιωμάτων γνώρισε ως θεωρία και ως πολιτική κουλτούρα ιδιαίτερη άνθηση στη δεκαετία του ΄90, όταν θέλησε να πάρει τις μεγαλύτερες δυνατές αποστάσεις από τις αυταρχικές εμπειρίες του κομμουνισμού. Στην εποχή όμως της περιβαλλοντικής κρίσης, της γενικευόμενης ανομίας και της «κοινωνίας της διακινδύνευσης», δεν μπορεί να υπάρχει δικαίωμα χωρίς υποχρέωση, μονομερής αξιοδότηση του δικαιώματος, χωρίς εξίσου ισχυρή αξιοδότηση της ευθύνης.

Τα πιο πάνω σκιαγραφούν μια Αριστερά που θέλει να αντισταθεί στον ατομικισμό και τον οικονομισμό που παράγει αυθόρμητα ο καπιταλισμός. Μια Αριστερά που ξεχωρίζει τις κατακτήσεις του μεγάλου «αστικού πολιτισμού» από την εκχυδαϊσμένη σύγχρονη εκδοχή του.

Σκιαγραφούν μια Αριστερά που θέλει να ανακτήσει την πολιτική-πολιτισμική της διακριτότητα. Σε ποια όμως βάση; Από πού μπορεί να αποκτήσει εφόδια ώστε να νοηματοδοτήσει με νέο τρόπο την πολιτική αυτονομία και δράση της; Αρχικά, τόσο η κλασική σοσιαλδημοκρατία όσο και ο κομμουνισμός το έπραξαν στη βάση ενός αριστερού «τέλους της Ιστορίας», ενός «τελικού σκοπού» ή μιας «τελικής αρμονικής κοινωνίας». Η βάση αυτή δεν είναι ασφαλώς αποδεκτή σήμερα, τόσο για λόγους θεωρητικούς όσο και πολιτικούς. Η Ιστορία ευτυχώς είναι ανοιχτή διαδικασία χωρίς τέλος. Οι κοινωνίες ευτυχώς είναι πολύ πιο ανοιχτές και μεταβαλλόμενες από την έννοια του συστήματος. Και η κοινωνική αλλαγή είναι ευτυχώς πολύ πιο σύνθετη από την αντικατάσταση ενός συστήματος από άλλο σύστημα. Αργότερα, όταν έχασαν την ιστορική τους αθωότητα, η σοσιαλδημοκρατία αρκέστηκε στη διεύρυνση των οικονομικώνκοινωνικών δικαιωμάτων των εργαζομένων των πλούσιων χωρών, ενώ ο κομμουνισμός αυτοσυστάθηκε σε προσωρινό εσωστρεφές «αντισύστημα» μέχρι να παρασυρθεί από την παγκοσμιοποίηση. Ούτε η αρχική ούτε η μετέπειτα ιστορική νοηματοδότηση της αυτονομίας και της πολιτικής δράσης της Αριστεράς μπορούν σήμερα να χρησιμεύσουν ως ιστορικές αναφορές. Αντιθέτως, είναι κακοί σύμβουλοι.

Η γραμμή ανάλυσης που ακολουθήσαμε και ενστερνιζόμαστε σπρώχνει στις αντινομίες της μετάβασης από το εθνικό στο υπερεθνικό, ως νέας βάσης νοηματοδότησης της δράσης της Αριστεράς. Ο Γιάννης Βούλγαρης διδάσκει στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Ιστορίας του Παντείου Πανεπιστημίου