«Χρυσά» κατάλοιπα

Το εκδοτικό μάρκετινγκ το βάφτισε «τελευταίο ανέκδοτο μυθιστόρημα του Έρνεστ Χέμινγουεϊ». Ήταν ένα ανολοκλήρωτο ημι-αυτοβιογραφικό ημερολόγιο ταξιδιού που ο γιος του Πάτρικ, αφού το «μάζεψε» δραστικά, το κυκλοφόρησε στις 21/7/1999, για την επέτειο των 100 χρόνων από τη γέννηση του συγγραφέα. Διαδραματίζεται στην υπό βρετανική τότε διοίκηση, περιφέρεια Κατζιάτο της Κένυας, σε μια εποχή που το κυνήγι των άγριων ζώων αρχίζει να αξιοποιείται τουριστικά και ενώ οι Μάου-Μάου έχουν ξεκινήσει επιδρομές εναντίον των αποίκων γαιοκτημόνων.

Πρόκειται για το Αληθινό με το πρώτο φως που μόλις εκδόθηκε στα ελληνικά (μτφ. Μιχ. Μακρόπουλος), δωδέκατο στη σειρά των Απάντων του συγγραφέα από τον Καστανιώτη. Ο τίτλος είναι του Πάτρικ, από μια φράση του «Πάπα», που λέει ότι «στην Αφρική κάτι είναι αληθινό με το πρώτο φως, και ψέμα πια το μεσημέρι». Μήπως όμως δεν έπρεπε να κυκλοφορήσει ως μυθιστόρημα αυτό το ημιτελές κείμενο; Η γνωστή πεζογράφος Τζόαν Ντίντιον επέμενε τότε στον «Νew Υorker» ότι: « Όλα τα κείμενα του Χέμινγουεϊ που εκδόθηκαν μετά τον θάνατό του (σ.σ.:

Μια κινητή γιορτή 1964, Νησιά στον Κόλπο 1970, Ο κήπος της Εδέμ 1986), κυκλοφόρησαν αποκλειστικά και μόνο για εμπορική εκμετάλλευση. Και συνθέτουν ένα σώμα πολύ διαφορετικό από το έργο που εκείνος είχε δημοσιεύσει όσο ζούσεένα έργο το οποίο άλλωστε δεν διαφωτίζουν στο παραμικρό…». Το Αληθινό με το πρώτο φως ειδικότερα, είναι καρπός του δεύτερου σαφάρι που έκανε το 1953-54 ο 54χρονος τότε «Χεμ»- μαζί με την τέταρτη γυναίκα του, τη δημοσιογράφο Μαίρη Ουέλς- λίγο μετά τη βράβευσή του με το Πούλιτζερ και λίγο πριν από το Νόμπελ (1954). Είναι όμως πιο αδύναμο από τις μεγάλες αφρικανικές νουβέλες Τα χιόνια του Κιλιμάντζαρο και Η σύντομη και ευτυχισμένη ζωή του Φράνσις Μακόμπερ που γεννήθηκαν το 1933-36 από το πρώτο του σαφάρι. Ο «Πάπα» άρχισε να το γράφει το 1956, το έφτασε στα 850 χειρόγραφα (από τα οποία ο Πάτρικ «έβγαλε» 400 σελίδες «ψωμί»), και το άφησε μετέωρο όταν με την κρίση στο Σουέζ ένιωσε να ματαιώνονται τα σχέδιά του για ένα τρίτο ταξίδι στην αγαπημένη του Αφρική. Σαν να το είχε διαισθανθεί από τα Χιόνια του Κιλιμάντζαρο, όπου ο συγγραφέας-πρωταγωνιστής παθαίνει γάγγραινα και καταλαβαίνει ότι «ποτέ δεν θα μπορέσει να γράψει όλα αυτά που κρατούσε μέσα του, μέχρι που να μάθει τόσα ώστε να τα γράψει καλά». Με τσακισμένο το ηθικό του και ο ίδιος ο Χέμινγουεϊ, τινάζει τα μυαλά του στον αέρα στις 7 Ιουλίου 1961…

Ντίο=ναι,χαπάνα=όχι,σίμπα=λιοντάρι στα σουαχίλι. Ο Χέμινγουεϊ τα μιλούσε λιγάκι και ο αναγνώστης τα «ακούει» συχνά στο βιβλίο, όπου οι περισσότεροι χαρακτήρες είναι ιθαγενείς ανιχνευτές θηραμάτων, οπλοβαστάζοι, οδηγοί, κι από κοντά ένας χαφιές της αστυνομίας, μια όμορφη βουνίσια που γίνεται η «αρραβωνιαστικιά» του αφηγητή-συγγραφέα, κι ένας ευαίσθητος λευκός θηροφύλακας. Η πλοκή είναι υποτυπώδης, εκτυλίσσεται σε έναν καταυλισμό στα υψίπεδα της Αν. Αφρικής, και περιστρέφεται γύρω από την καταδίωξη ενός μεγαλόπρεπου λιονταριού στο πολύμηνο κυνήγι το οποίο καθοδηγεί ο «Έρνι» για χάρη της λατρεμένης του «ψιψίνας» Μις Μαίρη. Εδώ δεν κυριαρχούν οι περίφημοι loosers ήρωες του «Χεμ», αλλά οι ηθικές αξίες και οι ηθικοί κώδικες μιας περήφανης γενιάς που ο συγγραφέας την είδε να χάνεται στους πολέμους του πρώτου μισού του 20ού αιώνα δίνοντας τη θέση της σε αιμοδιψείς «εισβολείς και πλιατσικολόγους». Στη σχέση κυνηγών και άγριων θηρίων αντίθετα, επιβίωνε ακόμα τότε- αλλά όχι για πολύ, μοιάζει να μας λέει ο Χεμ- αυτός ο σεβασμός στους κανόνες του παιχνιδιού που πρέπει να παίζεται επί ίσοις όροις. Αυτό σήμαινε σεβασμό στο θήραμα (που πρέπει να σκοτώνεται «παστρικά», χωρίς πόνο και μόνο αν είναι ανάγκη), και κατ΄ επέκταση, σεβασμό στον εξουσιαζόμενο, στο θύμα, στον αδύναμο. Η αποικιοκρατία, το απαρτχάιντ, οι εμφύλιοι που έριχναν τη σκιά τους στη Μαύρη Ήπειρο, μένουν έξω από την αφήγηση καθώς ο συγγραφέας εστιάζει στο πολιτισμικό, θα λέγαμε, συμβόλαιο. Υπάρχουν λοιπόν και πολύ ωραίες σελίδες εδώ, για θαρραλέους άντρες που διατηρούν μια καρδιά παιδιού, για τη γλώσσα του σώματος και τη σοφία των ιθαγενών, για τον εκφυλισμό των πανέμορφων Μασάι, για τα έθιμα του κυνηγιού και την ευφυΐα των θηραμάτων, αλλά και για τους φόβους του συγγραφέα, τις ανησυχίες ή τις τύψεις του.

Η περίπτωση του Χέμινγουεϊ είναι χαρακτηριστική για το πώς ο μύθος ενός συγγραφέα εξαργυρώνεται μετά τον θάνατό του με τρόπο που υπονομεύει τη λογοτεχνική του αξία. Επιστολές, ανεπεξέργαστα ή ανολοκλήρωτα κείμενά του, κείμενα αδύναμα, ρίχτηκαν στην αγορά παρά την αντίθετη επιθυμία του. Μήπως όμως είναι θεμιτό αυτό για τους συγγραφείς που επηρέασαν την εποχή τους; Διότι τα γραπτά τους, καλά ή κακά, λειτουργούν και ως ντοκουμέντα για τις μελλοντικές γενιές και συμπληρώνουν την εικόνα τους. Δεν μετράει λοιπόν απαραίτητα σαν φάουλ μια τέτοια πρωτοβουλία των κληρονόμων. Θα ήταν προτιμότερη όμως σ΄ αυτές τις περιπτώσεις μια σχολιασμένη έκδοση που να ξεχωρίζει την ήρα από το στάρι, αντί για κάτι προλόγους σαν του Πάτρικ, που στρογγυλεύει τις γωνίες για να πουλήσει καλύτερα.