Ο αμοραλισμός της πρόκλησης

ΟΧΙ ΣΠΑΝΙΑ, ΔΥΣΤΥΧΩΣ, ΔΙΑΒΑΖΟΥΜΕ ΓΙΑ ΚΑΠΟΙΟ ΒΙΑΙΟ
ΕΠΕΙΣΟΔΙΟ, ΑΠΟ ΞΥΛΟΔΑΡΜΟ ΕΩΣ ΜΑΧΑΙΡΩΜΑ,
ΜΠΟΡΕΙ ΚΑΙ ΘΑΝΑΤΗΦΟΡΟ, ΣΕ ΔΗΜΟΣΙΟ ΧΩΡΟ, ΜΕ
ΑΜΕΤΟΧΟΥΣ ΤΟΥΣ ΠΟΛΥΠΛΗΘΕΙΣ ΠΑΡΙΣΤΑΜΕΝΟΥΣ
Μήπως θα ΄πρεπε να δημιουργηθούν ομάδες δράσης, «Ομάδες Κοινωνικής Αφύπνισης» θα λέγονται, που θα προβαίνουν σε συστηματικούς, εικονικούς έστω, ξυλοδαρμούς και μαχαιρώματα (επιλέγοντας πάντως ένα ανύποπτο θύμα, ώστε να εξασφαλιστεί η επιτυχία της αναπαράστασης), μπας και αφυπνιστεί επιτέλους η συνείδηση του αδρανούς πολίτη; Εξωφρενικό, ελπίζω να συμφωνούμε όλοι. Και αρρωστημένο ίσως. Τόσο που, σε συνάρτηση μάλιστα με το θέμα μου, την ώρα κιόλας που το ΄γραφα κάκιζα τον εαυτό μου, καθώς σκεφτόμουν τον αποτροπιασμό του αναγνώστη, ώσπου να καταλάβει ότι δεν σοβαρολογώ.

Και το θέμα μου, όπως το ξεκίνησα με την προηγούμενη επιφυλλίδα, είναι μια ηθική εντέλει διάσταση, ιδίως της φάρσας και της πρόκλησης, όπου προϋποτίθεται η φύσει ή θέσει «ανωτερότητα» του αυτουργού, ο

Μοιάζει αμοραλιστικό όταν η πρωτοπόρα τέχνη προκαλεί και εκμαιεύει τα χειρότερα ένστικτα και αντιδράσεις του ανθρώπου, για να τα καταγγείλει έπειτα και να τα στιγματίσει

οποίος διασκεδάζει, τον εαυτό του ή το κοινό, με κάποιον φύσει ή θέσει «κατώτερο»· ακόμα περισσότερο, ακόμα χειρότερα δηλαδή, με την πρόκληση πλέον, π.χ. στο χώρο της τέχνης, όπου ο αυτουργός έχει στόχο να αποκαλύψει την κοινωνική υποκρισία, σήψη κτλ.,

προκαλώντας την εκδήλωσή της -κι αυτό έχει κυρίως σημασία εδώ. Δηλαδή, κάποιος επιβάλλει σε κάποιον άλλο τον ρόλο του διασκεδαστή. Και ειδικότερα στην πρόκληση κάποιος δημιουργεί εν ψυχρώ τις συνθήκες που θα παρακινήσουν κάποιον άλλο να εκδηλώσει τον χειρότερό του εαυτό (που, προσοχή, δεν είναι σίγουρο ότι θα είχε εκδηλωθεί χωρίς τη συγκεκριμένη αφορμή)· έτσι, αυτός ο άλλος εκτίθεται σε διαπόμπευση, σε ηθικό λιντσάρισμα.

Πρώτα οι φάρσες. Οι αθώες, της εκπομπής Candid camera, τα πρώτα χρόνια της τηλεόρασής μας, ή ανάλογες, πολυάριθμες πια παραγωγές, όπου αιφνιδιάζεται ένας περαστικός, για να γελάσει το κοινό. Κάποιος που μπαίνει σ΄ ένα γραφείο, κι ώσπου να βγει, έχουν αλλάξει όλο το σκηνικό απέξω, και βρίσκεται ξαφνικά σε σουπερμάρκετ. Όντως αθώα φάρσα. Ή μια ευφάνταστη: στους νιπτήρες κάποιου μεγάλου καταστήματος, δυο δίδυμες, απ΄ τις δυο πλευρές ενός γυάλινου τοίχου, εκτελούν με ακρίβεια τις ίδιες κινήσεις, καθώς φρεσκάρουν το μακιγιάζ τους, κι έτσι το τζάμι μοιάζει με καθρέφτη. Κάθε τόσο μπαίνει και κάποια άλλη γυναίκα, πλένει τα χέρια της, κάνει να κοιταχτεί στον «καθρέφτη», αλλά δεν βλέπει το δικό της είδωλο, ενώ (νομίζει ότι) βλέπει πολύ καλά της διπλανής της· κοιτάζει και ξανακοιτάζει απορημένη, μετατοπίζεται, ζητάει από τη διπλανή της ν΄ αλλάξουν θέση, οι δίδυμες μετακινούνται με απόλυτο συγχρονισμό, αποτέλεσμα το ίδιο-και η γυναίκα κοντεύει να τρελαθεί. Ή: στο τμήμα εσωρούχων ενός καταστήματος, ο πελάτης που προβάρει εσώρουχα τραβάει μια κουρτίνα πίσω απ΄ την οποία υποθέτει πως είναι καθρέφτης, και ξάφνου βρίσκεται στην κορυφή μιας πασαρέλας, με κοινό δεξιά κι αριστερά, που χειροκροτεί γελώντας· μετά το πρώτο σοκ, το θύμα βάζει (πάντοτε;) κι αυτό τα γέλια, και μπαίνει στο παιχνίδι, παρελαύνοντας με τις κάλτσες και με τα εσώρουχα. Κάποιος όμως πελάτης μπήκε και δοκίμασε γυναικεία εσώρουχα: το ευφάνταστο παιχνίδι γίνεται εφιάλτης.

Η εικονική εκτέλεση έχει καταχωριστεί στα βασανιστήρια. Η εικονική σύλληψη τι τάχα είναι; Έγινε όμως και τέτοια φάρσα, όπως και πολλές ανάλογες, παλιά, στην εκπομπή Άλλα κόλπα του Βλάση Μπονάτσου. Ωχριούν όμως μπροστά σε νεότερες, ξένες παραγωγές, όπως το Scare tactics, όπου συμβαίνει ό,τι πιο τρομαχτικό ή και μακάβριο μπορεί να φανταστεί κανείς, μανιακοί δολοφόνοι που κυνηγούν το θύμα με αλυσοπρίονο, εικονικοί ακρωτηριασμοί, ψυγεία γεμάτα με κομμένα μέλη κτλ. Αθώα και ευφάνταστα ή μακάβρια και νοσηρά εντέλει παιχνίδια, σε όλα κάποιος είναι ο εγκέφαλος και κάποιος το πειραματόζωο, το θύμα. Κάποιος οργανώνει την έκπληξη, στην καλύτερη περίπτωση, και συχνά τον τρόμο του άλλου. Κι ο άλλος οφείλει να επιδείξει χιούμορ, για να μη χαρακτηριστεί ξενέρωτος, το χειρότερο όμως για να μη φανεί, ακόμα και στα ίδια του τα μάτια, πόσο υπήρξε θύμα· για να δείξει δηλαδή πως αποδέχεται το παιχνίδι, ώστε να είναι και ο ίδιος παίκτης, τάχα ισότιμος. Η ηθική αυτή διάσταση ανιχνεύεται καθαρότερα στην πρόκληση, και μάλιστα την καλλιτεχνική, μολονότι εδώ τα πράγματα είναι πολυσύνθετα, αφού π.χ. έχουμε έκ προοιμίου δεχτεί τον πρωτοποριακό ρόλο του καλλιτέχνη, άρα, έμμεσα, την «ανωτερότητά» του, με τους όρους έστω με τους οποίους συζητούμε εδώ.

Ακόμα κυκλοφορεί στο διαδίκτυο μια διαμαρτυρία για την πρόσφατη έκθεση ενός Κοσταρικανού καλλιτέχνη σε γκαλερί της Μανάγκουας, στη Νικαράγουα, με έκθεμα ένα υποσιτισμένο αδέσποτο σκυλί δεμένο, και λίγο πιο πέρα ένα πιάτο με τροφή, που να μην τη φτάνει. Κανένας από τους θεατές δεν έσπρωξε το πιάτο προς το μέρος του σκυλιού, το σκυλί κάποια στιγμή πέθανε, λένε, από ασιτία. Εκατομμύρια υπογραφές διαμαρτυρίας συγκεντρώθηκαν. Μπροστά στην κατακραυγή η γκαλερί αποκάλυψε πως το σκυλί το τάιζαν το βράδυ, όταν έκλεινε η έκθεση, και στο τέλος το άφησαν πάλι ελεύθερο. Ο καλλιτέχνης, είπαν, ήθελε να δείξει την υποκρισία του κόσμου που προσπερνά τα χιλιάδες αδέσποτα που πεθαίνουν στο δρόμο, σπεύδει όμως να δει ένα αδέσποτο που πεθαίνει σαν «έργο τέχνης» σε μια γκαλερί-και με την παθητικότητά του συμμετέχει στη θανάτωσή του.

Αν και ο καλλιτέχνης ούτε διαψεύδει ούτε επιβεβαιώνει, και επιμένει μόνο να στηλιτεύει την κοινωνική υποκρισία, το πιθανότερο είναι να αληθεύει η εκδοχή της γκαλερί.

Προσωπικά, θα έφτανα να πω ότι δεν με ενδιαφέρει τόσο αν πέθανε ή δεν πέθανε το αδέσποτο. Αν πέθανε, λέω, ένα ακόμα κρούσμα αναλγησίας και βαρβαρότητας. Προτιμότερες ίσως από αυτό που το θεωρώ αμοραλισμό: ο καλλιτέχνης, υπεράνω, όχι απλώς να καταγγέλλει αλλά να εκμαιεύει την κοινωνική υποκρισία, και έμμεσα τη συμμετοχή.

Που κάποτε γίνεται ενεργή, όπως σε λίγο παλαιότερη έκθεση Χιλιανού καλλιτέχνη στη Δανία, με εκθέματα διάφορα μπλέντερ γεμάτα νερό, όπου κολυμπούσαν χρυσόψαρα· κάποια στιγμή κάποιος θεατής, αφού είχε το ελεύθερο, πάτησε το κουμπί ενός μπλέντερ!

Το θέμα ωστόσο δεν είναι μόνο η δημιουργία συνθηκών που προκαλούν τη συμμετοχή. Αρκεί η ανάληψη του ρόλου του υπέρτατου όντος που «καρφώνει την καρδιά» του κοινού θνητού.