Άπνοια και αύρες των κόλπων

Πριν από μερικές βδομάδες βρέθηκα στην Κρήτη και είχα την τύχη να κάνω τη διαδρομή Ηράκλειο- Χανιά στο αυτοκίνητο του τοπικού πράκτορα ενός μεγάλου εκδοτικού οίκου. Είναι ένας χαλαρός σαραντάρης (η λέξη «χαλαρός» φαίνεται πως είναι άλλωστε η αγαπημένη του), με άριστη γνώση των δεδομένων της δουλειάς του και πολύ ρεαλιστική προσέγγισή τους. Λέω ότι ήμουν τυχερός επειδή το περίπου δίωρο ταξίδι κύλησε μέσα σε μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα (τουλάχιστον για μένα) συζήτηση γύρω από το ελληνικό βιβλίο σήμερα. Μου αρέσει να μιλάω με τέτοιους επαγγελματίες, ακόμα και όταν μερικές φορές ακούγονται σχεδόν κυνικοί. Δεν χρειάζεται να συμμερίζομαι την οπτική τους, και πολύ περισσότερο την προοπτική τους, για να μάθω από αυτούς ή να διασταυρώσω τις εντυπώσεις μου με δικές τους πληροφορίες.

Ένα από τα πρώτα πράγματα που μου είπε ήταν ότι το αναγνωστικό κοινό της περιφέρειας έχει έναν δυναμικό και εκλεκτικό πυρήνα που λείπει από αυτό της Αθήνας ή τουλάχιστον δεν είναι εκεί τόσο συμπαγής· οι Αθηναίοι τείνουν να διαβάζουν πιο «σκόρπια», πιο «χαλαρά» (είπαμε, η προσφιλής έκφραση του συνομιλητή μου) και περισσότερο επηρεασμένοι από αναγνωστικές μόδες. Είχα και εγώ από καιρό μια τέτοια αόριστη αίσθηση, πιο πολύ υποψία, αλλά για τον οδηγό μου επρόκειτο για ένα σαφές γεγονός και ο ξερός, ασχολίαστος τρόπος με τον οποίο το περιέγραψε με σάστισε κάπως. Σκέφτηκα ότι ένας που, από τη φύση της δουλειάς του, βλέπει τα πράγματα λιγότερο αθηνοκεντρικά από ό, τι πολλοί από εμάς δεν παρασύρεται από την πολιτιστική γκλαμουριά της πρωτεύουσας και μπορεί ευκολότερα να διακρίνει ποιοτικές διαφορές. ΄Εστω και αν τις μεταφράζει σε ποσοτικές, αφού το γράμμα των λόγων του ήταν ότι τα καλά βιβλία ανακαλύπτονται γρηγορότερα και πουλούν, αναλογικά, περισσότερο σε περιφερειακά κέντρα από ό, τι στην Αθήνα.

΄Επειτα η κουβέντα πέρασε στην κατά φύλο σύνθεση του αναγνωστικού κοινού. Στην κοινότοπη παρατήρησή μου ότι η συντριπτική πλειονότητα των αναγνωστών λογοτεχνίας είναι γυναίκες ο συνομιλητής μου αντιγύρισε ότι αυτό ισχύει και για τα άλλα είδη βιβλίου· μπορεί τα ποσοστά εκεί να μη φτάνουν στο επίπεδο του 90%, όπως στη λογοτεχνία, αλλά είναι και πάλι υπέρ των γυναικών. Αυτό κι αν με ξάφνιασε! Πίστευα – και εξακολουθώ να πιστεύω- πως η λογοτεχνία γίνεται ολοένα περισσότερο γυναικεία υπόθεση, εκτιμούσα όμως ότι αυτό δεν αντανακλά τόσο τις ευαισθησίες και τις ανησυχίες ενός νέου τύπου γυναίκας με διευρυμένους ορίζοντες και δυναμική συμμετοχή στον σύγχρονο κόσμο, αλλά μάλλον τη μαζική εισβολή στον χώρο του βιβλίου ενός σε γενικές γραμμές συντηρητικού, κομφορμιστικού και παθητικού γυναικείου κοινού, που αναζητεί στη λογοτεχνία την εύκολη παραμυθία και αυτοεπιβεβαίωση. Τώρα, η πληροφορία του οδηγού μου υποδείκνυε μια εικόνα πιο σύνθετη και με έκανε να ανασύρω κάποιες σκέψεις που έκανα παλιότερα.

Ζούμε σε έναν κόσμο υπηρεσιών, μιγαδικών ή παράλληλων ταυτοτήτων, ολοένα πιο πολύπλοκων επικοινωνιακών μηχανισμών, μετανεωτερικών προβλημάτων, έναν κόσμο που λόγω της ίδιας της δομής του δεν μπορεί παρά να αναβαθμίζει συνεχώς τις τυπικά θηλυκές αξίες- τη διαίσθηση, την ενσυναίσθηση, την αποδεκτικότητα, τις ευέλικτες τακτικές συμπεριφοράς, τη συμπαθητική σχέση με το φυσικό περιβάλλον, την αυθόρμητη φροντίδα για τους άλλους. Οι τυπικά αρσενικές αξίες όπως η αγωνιστικότητα, η επεμβατικότητα, η έφεση προς το ρίσκο και την υπέρβαση, έχουν παρακμάσει μαζί με τον δυτικό πολιτισμό, που τις τέντωσε ώς την παραμόρφωση και την ύβρι, και οι σημερινοί άνδρες παραείναι μουδιασμένοι από την απώλεια της ιδεολογικής πρωτοκαθεδρίας τους για να τους δώσουν καινούργιο περιεχόμενο. Παραείναι μουδιασμένοι ακόμα και για την περιπέτεια της αναζήτησης μέσα από το διάβασμα.

Το σκηνικό που έβλεπα από το παράθυρο του αυτοκινήτου φαινόταν να σιγοντάρει τη σκέψη μου: το χιλιοτραγουδισμένο τραχύ, αρρενωπό τοπίο της Κρήτης, όπως το είχα γνωρίσει τη δεκαετία του 1970, είχε εξημερωθεί, είχε γίνει πιο απαλό, κατάσπαρτο με καλλιέργειες (βιολογικές μάλιστα), φαρδιούς δρόμους και διάφορα οικοδομικά πειστήρια της άνθησης του τομέα των υπηρεσιών, από ξενοδοχεία και εστιατόρια ώς κλινικές, τηλεοπτικούς σταθμούς και γραφεία μη κυβερνητικών οργανώσεων.

Το «ανδρικό πνεύμα», όπως εκφράζεται σήμερα στην τρέχουσα λογοτεχνία, είναι μια απωθητική καρικατούρα της αρσενικότητας, ένα μείγμα από lifestyle, σεξουαλικό κυνισμό και αναίσθητα, επιθετικά ευφυολογήματα. Και, όπως ξέρουμε πο λύ καλά, αυτό το είδος γραφής υπηρετείται σήμερα όχι μόνον από άνδρες συγγραφείς, αλλά και από γυναίκες, που μερικές φορές μάλιστα ξεπερνούν σε επιδεικτικό αμοραλισμό τους άρρενες συναδέλφους τους. Ευτυχώς πρόκειται για μια λογοτεχνία που η αποδοχή της φθίνει με ραγδαίους ρυθμούς. Στη θέση της φουντώνει το ροζ μυθιστόρημα, η λογοτεχνία «γυναικείας ευαισθησίας». Αν αφήσουμε προς στιγμήν στην άκρη τις αισθητικές απαιτήσεις μας, αν επιπλέον δείξουμε κάποια ανεκτικότητα για τις (όχι πάντα αθέλητα ούτε πάντα αθώα) απλοϊκές ιστορίες που διηγούνται τέτοια βιβλία, τότε μπορούμε να βρούμε και ευοίωνα σημάδια σ΄ αυτή την εξέλιξη: ένα, οσοδήποτε αδέξια ή πρωτόγονα εκφρασμένο, αίτημα εσωτερικότητας, μια νοσταλγία για ποιοτικές ανθρώπινες σχέσεις, δηλαδή σχέσεις με αμοιβαία κατανόηση, βάθος αισθημάτων και ανιδιοτέλεια προσφοράς. Η έμφαση σε τέτοιες «θηλυκές αξίες» δεν μπορεί παρά να είναι ευπρόσδεκτη, στη λογοτεχνία όσο και στη ζωή.

Η άλλη πλευρά του νομίσματος συμβολίζεται από το εποχικό συνώνυμο του ροζ μυθιστορήματος: το «μυθιστόρημα παραλίας». Το μυθιστόρημα παραλίας μπορεί, βέβαια, να είναι περιστασιακά και ένα θρίλερ τύπου Νταν Μπράουν ή ένα αστυνομικό μυθιστόρημα, κατά κανόνα όμως είναι το ροζ μυθιστόρημα σε καλοκαιρινή κορνίζα. Ο συνομιλητής μου, βγαίνοντας ξαφνικά από τη χαλαρότητά του, εκφράστηκε με αρκετό οίστρο για το μυθιστόρημα παραλίας, που το έβλεπε φυσικά από τη δική του σκοπιά. Ένα τέτοιο βιβλίο πρέπει να είναι ευχάριστο (να διαβάζεται χαλαρά!), να είναι χορταστικό, οπωσδήποτε «τρέντι», αλλά να αγγίζει και κάποιες βαθύτερες χορδές της ψυχής, εννοείται της γυναικείας. Το απόλυτο πρότυπο εδώ είναι η Λένα Μαντά. Αυτό δεν το είπε ο συνομιλητής μου, το λέω εγώ, όχι όμως κακόβουλα, γιατί λίγες ώρες αργότερα, στο βιβλιοπωλείο των Χανίων όπου θα γινόταν η παρουσίαση του δικού μου βιβλίου, μπήκε μια πελάτισσα και ζήτησε από τη βιβλιοπώλισσα να της συστήσει ένα μυθιστόρημα «για την παραλία», διευκρινίζοντας «κάτι σαν της Λένας Μαντά» (την οποία, φυσικά, είχε ήδη διαβάσει).

Δεν έχω τίποτα, καταρχήν, εναντίον των μυθιστορημάτων παραλίας. Αλλά για ποια παραλία μιλάμε; Το αυτοκίνητο προσπερνούσε μοναχικούς κολπίσκους και πολυσύχναστες πλαζ. Παραλίες οι μεν, παραλίες και οι δε. ΄Εχω διαβάσει μερικά από τα απαιτητικότερα βιβλία της ζωής μου σε παραλίες του πρώτου τύπου, που τις βρίσκω ιδανικές για αυτοσυγκέντρωση και πνευματική ανάταση. Αλλά δεν μπόρεσα ποτέ να διαβάσω ούτε προσπέκτους σε παραλίες του δεύτερου τύπου. Μετά το μπάνιο, ξαπλώνεις στην πετσέτα σου και παραδίνεσαι σε μια γλυκιά χαύνωση ή επιδίδεσαι στο άθλημα της κοινωνικής επίδειξης. Αν διαβάζεις, διαβάζεις για να σε δουν οι άλλοι (να δουν τι διαβάζεις), οπότε αντί για πετσέτα ενδείκνυται, αν δεν επιβάλλεται κιόλας, να ξαπλώνεις σε σεζλόνγκ. Επειδή όμως εκείνη η πελάτισσα του βιβλιοπωλείου δεν φαινόταν ξιπασμένη, λέω ότι μπορεί και να διαβάζει ξαπλωμένη σε πετσέτα. Της εύχομαι να περάσει όπως επιθυμεί με το μυθιστόρημα παραλίας της, δηλαδή να μην τσουρουφλιστεί το μυαλό της μαζί με την επιδερμίδα της. Το επόμενο βράδυ έγινε στο βιβλιοπωλείο η εκδήλωση για την οποία είχα πάει στα Χανιά. Όχι πολύς κόσμος, αλλά κόσμος με εκπληκτική ζωντάνια, αισθαντικότητα, ένταση και ποιότητα προβληματισμού. Ο παλλόμενος αναγνωστικός πυρήνας των περιφερειακών κέντρων, για τον οποίο έκανε λόγο ο χθεσινός οδηγός μου. Και η σύνθεσή του; Κατά 90% γυναίκες!

«Εκ γυναικός ερρύη τα φαύλα», είπε ο αυτοκράτορας Θεόφιλος στην υποψήφια νύφη του Κασσιανή, υπονοώντας φυσικά την Εύα. «Αλλά και δια γυναικός πηγάζει τα κρείττω», απάντησε εκείνη, υπονοώντας την Παναγία. Τουλάχιστον γι΄ αυτό που συζητάμε εδώ, είχαν και οι δύο δίκιο, καθένας με τον τρόπο του. Αλλά η Κασσιανή, που η ετοιμολογία της τρόμαξε τον στενόμυαλο Θεόφιλο, έδειχνε ήδη πέρα από το προπατορικό αμάρτημα!