Όλα έχουν ξανασυμβεί

Με την τηλεόραση υποδεχόμαστε κάθε καινούργια ημέρα παρθενογεννημένοι κι εσαεί έκπληκτοι: με την κακία του κόσμου, με την κατινιά κ.ο.κ. Με τις βιογραφίες ισχύει το αντίστροφο. Μια γαλήνια αίσθηση, όμοια με το μειδίαμα του Βούδα, μας κατακλύζει μόλις διαπιστώνουμε ότι όλα- μα όλα για όλα
– έχουν ξανασυμβεί.
Ανεξάρτητα από το αν συμφωνεί κανείς με τις πολιτικές απόψεις του Ερνέστο Τσε Γκεβάρα- δυσδιάκριτα διαφορετικές από ενός τυπικού σταλινικού, ισχυρίζονται ορισμένοι-, δεν μπορεί να παραβλέψει ότι ο βίος του ήταν εξαιρετικά ανορθόδοξος, ακόμη και με τα σημερινά σταθμά, καθώς και ότι καθαγιάστηκε στο τέλος από έναν ηρωικό θάνατο. Έτσι εξηγείται γιατί μαρτυρίες γύρω από τον Τσε, αγιογραφικές, δαιμονολογικές ή ψύχραιμες, πάντοτε θα κεντρίζουν την περιέργεια των αναγνω- στών. Σαράντα χρόνια μετά την εκτέλεσή του στη Βολιβία, η σύζυγος και η μητέρα των τεσσάρων παιδιών του Αλεΐδα Μαρτς στο Αναπόληση- Η ζωή μου με τον Che (Ψυχογιός) μιλάει για τη ζωή με και χωρίς τον μεγάλο Αργεντινό- έναν άνδρα σαφώς ακατάλληλο για να ανοίξεις σπίτι. Οι σπάνιες οικογενειακές φωτογραφίες που δημοσιεύονται στο βιβλίο- πολύτιμο φετίχ για τους λάτρεις του Τσε- μάς υπενθυμίζουν το δίλημμα που πρώτος θέτει ο Νίκος Καζαντζάκης στον Τελευταίο πειρασμό: Τι θα συνέβαινε αν όλοι οι χαρισματικοί δημεγέρτες- αρχής γενομένης από τον Ιησού- νοικοκυρεύονταν και κάθονταν στα αυγά τους; Θα ήταν ο κόσμος καλύτερος ή χειρότερος; Όσοι παρακολουθείτε το (καρα)κιτς τηλεπαιχνίδι «Γεια σου Δαρβίνε» και κινδυνεύετε από ολική απώλεια μνήμης σκόπιμο είναι να εμβαπτιστείτε ολοταχώς στις αρχικές πηγές. Ο ζωολόγος Μark Ridley στον τόμο Δαρβίνος (Πατάκης) μάς εξηγεί επί τροχάδην πώς αυτός ο χαμηλότονος φυσιοδίφης συνέλαβε μια ιδιοφυή θεωρία, την εξελικτική, που ενοποιεί και εξηγεί πειστικά το πέρασμά μας από την αμοιβάδα στον χόμο σάπιενς. Ανοίξτε μετά την τηλεόραση στα προγράμματα της μεσημβρινής ζώνης και διαπιστώστε ιδίοις όμμασιν ότι τέτοιο πέρασμα ουδέποτε έλαβε χώρα.

Η Μαρία Βοναπάρτη δεν ήταν σίγουρα η κλασική χαζοχαρούμενη πριγκιποπούλα, ούτε καν η σκανταλιάρα παραλλαγή της, τύπου Στεφανί του Μονακό. Ήταν μια από τις πρώτες ψυχαναλύτριες στον κόσμο, μαθήτρια και στενή φίλη του ίδιου του Φρόυντ. Η δημοσιογράφος και συγγραφέας Σελιά Μπερτέν στον ογκώδη τόμο Μαρία Βοναπάρτη- Η ζωή της (Ποταμός) αποδίδει με ενάργεια την ιδιόμορφη- στα όρια του εκκεντρικούπροσωπικότητα της Βοναπάρτη και παράλληλα σκιαγραφεί ασύμβατους κατά τεκμήριο κόσμους, όπως τους ψυχορραγούντες βασιλικούς οίκους της Ευρώπης και τα αναδυόμενα σαλόνια των ψυχαναλυτών. Το εμφανές έλλειμμα για τη δράση της Βοναπάρτη στην Ελλάδα αναπληρώνει το κατατοπιστικό επίμετρο της μεταφράστριας Ρούλας Τσιτούρη.

Σε ιδιαίτερο είδος τείνουν να εξελιχθούν και οι φωτοβιογραφίες. Συνήθως έχουν «λατρευτικό» χαρακτήρα και δεν περιλαμβάνουν όσα «ντοκουμέντα» πιθανόν να ενοχλούσαν τον «λατρευόμενο». Ο τόμος « Ο Κωνσταντίνος Καραμανλής και η εποχή του » (Μουσείο Μπενάκη), με επιμέλεια του Τάσου Σακελλαρόπουλου, δίχως να διαπνέεται από κατεδαφιστική διάθεση- τουναντίον-, αποφεύγει έντεχνα τους σκοπέλους της φωτογραφικής αγιογραφίας. Το μυστικό έγκειται στη σωστή ισορροπία. Ο επιμελητής δεν ευνοεί τον Κωνσταντίνο Καραμανλή εις βάρος της εποχής του, μιας εποχής που, είτε το θέλουμε είτε όχι, είχε διαδεδομένα και σαφή αντικαραμανλικά χαρακτηριστικά. Εδώ θα χορτάσετε ναρκισσιστικές πόζες του ηγέτη, μα θα τον δείτε και «τσαλακωμένο»: την ώρα της κρίσης ή της «αντιλαϊκής» απόφασης.

Είναι κοινός τόπος ότι η Ελλάδα δεν κουράζεται να γεννοβολάει ιδιοφυΐες, αλλά σπανιότατα επιτρέπει την ανθοφορία τους μέσα στα μίζερα σύνορά της. Ένας από τους εκπατρισμένους που μεγαλούργησαν στο εξωτερικό είναι και ο κορυφαίος μαθηματικός Κωνσταντίνος Καραθεοδωρή. Μολονότι ο Ελευθέριος Βενιζέλος, αυτός ο ακούραστος και ακομπλεξάριστος «κυνηγός ταλέντων», αξιοποίησε για ένα βραχύ διάστημα τον Καραθεοδωρή, ο χαρισματικός επιστήμονας χρειάστηκε τη φιλόξενη αγκαλιά της Γερμανίας και της Αμερικής για να επικρατήσει στο διεθνές στερέωμα ως ισάξιος συνομιλητής του Αϊνστάιν. Η αστροφυσικός Μαρία Γεωργιάδου, που υπογράφει το Κωνσταντίνος Καραθεοδωρή- ένας μαθηματικός υπό τη σκέπη της εξουσίας (Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης) βγάζει νωρίς νωρίς τον στενό κορσέ μιας αυστηρά «επιστημονικής βιογραφίας» και φωτογραφίζει, χώρια από τον Καραθεοδωρή, τόσο τα πολιτικά τεκταινόμενα της εποχής του όσο και την καταλυτική επίδρασή τους πάνω του.

Ασφαλώς και γνωρίζετε ότι ο Φιντέλ Κάστρο διεκδικεί επάξια το ρεκόρ Γκίνες για τη λογοδιάρροιά του. Φαίνεται, λοιπόν, ότι καμία βιογραφία για τον Φιντέλ που σέβεται τον εαυτό της, είτε τον αποθεώνει είτε τον θάβει, δεν πρέπει να υπολείπεται των πεντακοσίων σελίδων. Κυκλοφορούν ήδη πάμπολλες (σε αριθμό βιογραφιών στην Ελλάδα μπορεί να τον συναγωνιστεί μονάχα ο Μίκης Θεοδωράκης), αλλά την ογκωδέστερη καταθέτει ο Κουβανός συγγραφέας και δημοσιογράφος Νorberto Fuentes. Ο δεύτερος τόμος της ειρωνικά ψευδεπίγραφης « Αυτοβιογραφίας του Φιντέλ Κάστρο (Πατάκης) ξεπερνάει τις χίλιες διακόσιες σελίδες. Όπως και στον πρώτο τόμο, ο Φουέντες αποτυπώνει την αμφιθυμία του απέναντι στον Κουβανό δικτάτορα. Είχε την ευκαιρία, βλέπετε, ως παλιός του συμπολεμιστής που διολίσθησε αργότερα σε διαφωνούντα, να αντικρύσει και τα δυο του πρόσωπα.

Είθισται οι βιογράφοι των συγγραφέων να διερευνούν τον ιδιωτικό τους βίο και να τον αντιπαραβάλλουν με το έργο τους. Διότι οι συγγραφείς, ως σεσημασμένοι κρυψίνοες, στο έργο τους προβάλλουν είτε τα απωθημένα τους είτε τον εξιδανικευμένο (και ανύπαρκτο) εαυτούλη τους. Δεν ήταν αυτή η περίπτωση του Φιόντορ Ντοστογιέφσκι. Ο μεγάλος Ρώσος μυθιστοριογράφος κατέθετε τα ειλικρινή του διαπιστευτήρια- τις φοβίες του, τις νευρώσεις του, την αρρώστια του (ήταν επιληπτικός), τις εμμονές του, τη θρησκοληψία του, αλλά και τον βαθύ του σεβασμό για το αντίπαλο δέος (εξ ου και το παράδοξο, αυτός ο νοσηρά αντιδραστικός να έχει παραδώσει τα πιο «πειστικά» πορτρέτα μηδενιστών και θεοκτόνων). Ως εκ τούτου, ορθώς ο καθηγητής Μαξιμίλιαν Μπράουν στο Ντοστογιέφσκι- Η ζωή του μέσα από το έργο του (Εκκρεμές) πιάνει τον αφηγηματικό μίτο ανάποδα: το έργο του Φιόντορ μάς βοηθάει να μη χαθούμε στον λαβύρινθο της ζωής του.

Στα χρόνια του Βέλτσου- δεν πάνε ούτε τρεις δεκαετίες-, ο Ζακ Λακάν ήταν ένα από τα ιερά εικονίσματα. Μαζί με τον Σαρτρ, τον Αλτουσέρ και τον Ντεριντά υπαγόρευαν την «αίρεση» ως τη νέα «θρησκεία». Σήμερα η νεολαία τούς αγνοείμάλλον τους αγνοούσε και τότε, παρ΄ ότι πιπίλιζε διαρκώς το όνομά τους. Η Εlisabeth Roudinesco στον πολυσέλιδο τόμο Ζακ Λακάν- Σχεδίασμα μιας ζωής,ιστορία ενός συστήματος σκέψης (Ίνδικτος) αναλαμβάνει να μας μυήσει στο λακανικό σύμπαντη μακρινή διαδρομή που θα οδηγήσει ένα παραδοσιακό τέκνο μιας γαλλικής καθολικής οικογένειας να αμφισβητήσει τη «νέα θρησκεία», την ψυχανάλυση, με «αποστόλους» τους επιγόνους του Φρόυντ.