Ένας Ισπανός στην Καισαριανή

Προχθές την Τρίτη,ο 46χρονος Ισπανός συγγραφέας Χαβιέρ Θέρκας επισκέφθηκε το Σκοπευτήριο της Καισαριανής. Και συγκλονίστηκε. Λίγο αργότερα πήγε πεζή στην Ακρόπολη. Και εντυπωσιάστηκε. Έζησε και τις δυο αυτές εμπειρίες αποκαλυπτικά. Και ένιωσε, όπως μου έλεγε, την ελληνική Ιστορία να ξεπετάγεται μπροστά του και να τον ταρακουνά. Αρχαία και σύγχρονη, σύγχρονη και αρχαία, αλληλένδετες και εξίσου σπουδαίες, φωτισμένες η μια μέσα από την άλλη όπως κανένα σχολικό εγχειρίδιο δεν το κάνει. Ο Θέρκας είναι ο πρώτος από την νέα γενιά των Ισπανών που το 2001 επανέφερε στο κέντρο της λογοτεχνίας τον ισπανικό εμφύλιο του 1936-39, γράφοντας τους Στρατιώτες της Σαλαμίνας (εκδ. Πατάκης) –, ένα μυθιστόρημα που συνδυάζει τη μυθοπλασία με την ιστορική έρευνα, με το δοκίμιο και την αυτοβιογραφία. Εκεί υπάρχει μια κομβική σκηνή όπου ένας ηγέτης των Φαλαγγιτών γλιτώνει από το εκτελεστικό απόσπασμα χάρη σε έναν στρατιώτη των Δημοκρατικών που τον αφήνει να δραπετεύσει, δικαιώνοντας έτσι (σαν άλλος οπλίτης του Θεμιστοκλή) τις αξίες του πολιτισμού και της ελευθερίας απέναντι στη βαρβαρότητα. Αυτό ήταν που οδήγησε τον Θέρκας στην Καισαριανή για τις ανάγκες της τηλεοπτικής σειράς της ΕΤ1 «Οι κεραίες της εποχής μας». Μαζί λοιπόν με τον Ανταίο Χρυσοστομίδη και την αφεντιά μου, με τον φακό του Δημήτρη Κορδελά και το μάτι του σκηνοθέτη Ετιέν Θεοτόκη να τον ακολουθεί, ο Ισπανός περπάτησε ανάμεσα στις γρανιτένιες πλάκες με τα ονόματα των εκτελεσθέντων αντιστασιακών, στάθηκε με δέος μπροστά στον πέτρινο τοίχο, διάβασε το κόκκινο σύνθημα για την ελευθερία που δεν δίνεται αλλά κατακτιέται, και… ντράπηκε που δεν ήξερε. Διότι στην Ισπανία, όπως και στην Ελλάδα, η πρόσφατη Ιστορία στα χρόνια του ήταν ταμπού για τη σχολική εκπαίδευση- και σε μεγάλο βαθμό παραμένει. «Η ισπανική πολιτεία», σχολίαζε, «δεν έχει τολμήσει να στήσει κανένα τέτοιο μνημείο, ούτε καν για τη μεγαλύτερη σφαγή των Δημοκρατικών, στην αρένα του Μπαντάχο το 1936. Αντίθετα, επέλεξε τη λήθη»· «οπότε η ευθύνη έχει πέσει στους ώμους των ιστορικών και των λογοτεχνών. Διότι το παρελθόν είναι παρόν. Και το παρόν αναδιατυπώνει- άρα αυτομάτως αναδιαμορφώνει- το παρελθόν». Γι΄ αυτό κι εκείνος διερευνά τα γεγονότα και συλλέγει μνήμες και ζωντανές μαρτυρίες. Γι΄ αυτό υπηρετεί μια λογοτεχνία η οποία εισχωρεί «στα σημεία που μένουν σκοτεινά για την Ιστορία». Γι΄ αυτό και τού γεννήθηκε ένα έντονο ενδιαφέρον για την Ελλάδα, όταν συναντήθηκαν μέσα του το Σκοπευτήριο με τον Παρθενώνα.

«Ως συγγραφέας,αναζητώ την ηθική αλήθεια των πραγμάτων. Όχι την ιστορική ούτε την επιστημονική», λέει ο Θέρκας. Αντί λοιπόν να επιδιώκει να βρει απαντήσεις, προσπαθεί να θέτει σύνθετα ερωτήματα μέσα από τα οποία εξερευνά την ανθρώπινη φύση. Από αυτόν τον δρόμο συναντιέται με την Ιστορία, και γι΄ αυτόν τον λόγο τα μυθιστορήματά του δεν είναι ιστορικά μυθιστορήματα. «Με ενδιαφέρει να καταλάβω τους εχθρούς μου όπως κάνει και ο Τζόναθαν Λίττελ στις Ευμενίδες (εκδ. Λιβάνης) διαλέγοντας ως πρωταγωνιστή έναν ναζί δήμιο. Έτσι κι εγώ διάλεξα έναν Φαλαγγίτη (στους Στρατιώτες ) ή έναν Αμερικανό που γίνεται χασάπης των Βιετναμέζων (στην Ταχύτητα του φωτός, Πατάκης)- πρόσωπα και τα δύο υπαρκτά. Ωστόσο, προσοχή: “καταλαβαίνω” δεν σημαίνει “δικαιώνω”. Μπορεί λοιπόν να πιστεύω στη διαρκή επανερμηνεία της Ιστορίας, σε πείσμα της υπεραπλούστευσης ή του μανιχαϊσμού που κυριαρχούν, αλλά διαφωνώ ριζικά με τη διαστρέβλωση που σερβίρεται ως τεκμηριωμένη αναθεώρηση». Παρ΄ όλα αυτά, οι Γερμανοί κριτικοί δεν δίστασαν να τον αποκαλέσουν «αναθεωρητή» εξαιτίας τού Φαλαγγίτη του- κάτι που τον έκανε έξαλλο. Όπως σχολιάζει και στο τηλεοπτικό του πορτρέτο που θα δούμε από τον ερχόμενο Οκτώβριο: «Τη διαφορά την κάνει ο τρόπος με τον οποίο προσεγγίζεις τέτοια ευαίσθητα ζητήματα. Εκεί φωλιάζει και το μυστικό της λογοτεχνίας».

Ο Χαβιέρ Θέρκας είναι,λοιπόν,βέβαιος. Δεν θα αργήσει, μου έλεγε, να εμφανιστεί και στην Ελλάδα μια καινούργια συγγραφική φωνή που θα μιλήσει για τον ελληνικό Εμφύλιο «διαφορετικά». «Και τότε οι νέοι αναγνώστες που φαίνονται κορεσμένοι με τα τραύματα της πρόσφατης ελληνικής Ιστορίας θα ξαναβρούν το ενδιαφέρον τους». Ενδεχομένως. Έτσι πάντως συνέβη στη δική του περίπτωση. Ο τρόπος του έγινε το διαβατήριό του στη δημοσιότητα. Μια δημοσιότητα που τού έφερε χρήματα, αλλά που τού είναι απωθητική. «Εγώ είμαι συγγραφέας, δεν είμαι διανοούμενος. Δεν θέλω να με αντιμετωπίζουν σαν δημόσιο πρόσωπο που καλείται να τοποθετηθεί επί παντός επιστητού. Δεν μου αρέσει να με αναγνωρίζουν στον δρόμο ούτε να βγαίνω στην τηλεόραση (σ.σ. στην αρχή αρνιόταν ακόμα και να γίνει το πορτρέτο του στις «Κεραίες»). Η επιτυχία είναι ανόητη και μπορεί να σκοτώσει τον συγγραφέα. Εμένα το μόνο που μπορεί να με κάνει ευτυχισμένο είναι όχι η φήμη, αλλά το να ανακαλύπτω καινούργια πράγματα παλεύοντας με τις λέξεις. Όταν είσαι συγγραφέας, πρέπει να είσαι ένα μείγμα φιλοδοξίας και ταπεινότητας. Να πιστεύεις δηλαδή ότι είσαι αρκετά σπουδαίος ώστε να προσπαθείς να ξεπεράσεις τον αναθεματισμένο Θερβάντες, αλλά να έχεις και τη συναίσθηση ότι δεν πρόκειται ποτέ να φτάσεις τον Θερβάντες!».