Δεν είμαι ελληνικός, είμαι Έλληνας!

Ρωτήθηκα από μερικούς γνωστούς μου γιατί δεν πήρα μέρος στη συζήτηση περί ελληνικότητας, που αναζωπυρώθηκε- ποιος θα το πίστευε!- τον τελευταίο καιρό από τις στήλες των εφημερίδων.

Αλήθεια, γιατί; Μήπως δεν έχω γράψει δεκάδες άρθρα, δεν έχω κάνει δεκάδες ομιλίες γύρω από το θέμα της ελληνικότητας, με ή χωρίς εισαγωγικά, γύρω από το δίπολο ή διώνυμο εντοπιότηταοικουμενικότητα, γύρω από τον κοσμοπολιτισμό και τον «ιθαγενισμό», γύρω από τη σχέση της Ελλάδας με τον σύγχρονο κόσμο; Δεν θα ήταν τώρα μια πρώτης τάξεως ευκαιρία να τοποθετηθώ σ΄ έναν πραγματικό, ζωντανό διάλογο, αντί να προβληματίζομαι κατά μόνας, κινδυνεύοντας έτσι να καταλήξω σε κάτι σαν πνευματική αυτογαμία;

Ειλικρινά, δεν το νομίζω.

Όποιος διαβάζει από τη σημερινή απόσταση των εβδομήντα χρόνων τον περίφημο διάλογο Σεφέρη- Τσάτσου γύρω από την ελληνικότητα δεν μπορεί να μην αισθανθεί κάποια μελαγχολία, όσο παρωχημένος και αν φαίνεται ο λόγος του Τσάτσου, όσο λογική η επιχειρηματολογία του Σεφέρη. Ο ένας ήξερε πώς πρέπει να σκεφτόμαστε, να γράφουμε, να ζωγραφίζουμε, να τραγουδάμε, να χτίζουμε κ.λπ. για να εκφράζουμε κάτι αυθεντικά ελληνικό· ο άλλος άφηνε το ζήτημα ανοιχτό, απαντώντας ότι πρέπει πρώτα να δούμε συνολικά τι δημιουργήσαμε και θα δημιουργήσουμε ως Έλληνες και κατόπιν να προσπαθήσουμε να διακρίνουμε τι το κάνει ελληνικό. Για τον ένα η ελληνικότητα ήταν η αφετηρία· για τον άλλο ήταν το τέρμα. Για σκεφτείτε: η ελληνικότητα ως αφετηρία και τέρμα! Δεν υπάρχει τρόπος να ξεφύγουμε από αυτή την προβληματική, να θέσουμε άλλου είδους ερωτήματα σε σχέση με τον εαυτό μας και τον κόσμο!

Και μήπως κάτι παρόμοιο δεν συμβαίνει στον τωρινό διάλογο; Για τους μεν, το ζήτημα είναι να διαχειριστούμε την παράδοση και την ιστορία μας με τρόπο που να επαναβεβαιώνει την ιδέα που είχαμε ώς τώρα για το ποιοι είμαστε εμείς οι Έλληνες. Για τους δε, η εποχή μας απαιτεί να επανεξετάσουμε την εθνική φυσιογνωμία μας υπό το φως καινούργιων ερωτημάτων, όπως η προβληματική του Άλλου, η προβληματική της μιγαδικής ταυτότητας, η προβληματική του φύλου κ.λπ.

Ειλικρινά, λέω και πάλι, το θέμα δεν με ενδιαφέρει. Οι ευαισθησίες των μεν μού είναι ξένες. Οι ευαισθησίες των δε δεν μου φαίνονται καν ευαισθησίες, αλλά μάλλον ακαδημαϊκές έξεις. Δεν με νοιάζουν τέτοιοι υπαγορευμένοι, ας είναι και από «την εποχή μας», προβληματισμοί, που και στη μια περίπτωση και στην άλλη έχουν έτοιμες από πριν τις απαντήσεις στα ερωτήματα που θέτουν. Και βρίσκω ολοένα πιο ανούσια τη συζήτηση γύρω από την εθνική ταυτότητα, αλλοτινή ή σύγχρονη. Με απασχολεί το ποιος είμαι, με απασχολεί το ποιοι είμαστε ως κοινωνία και ως κουλτούρα, αλλά αισθάνομαι πως δεν θα το βρω προτάσσοντας το επίθετο «ελληνικός». Δεν είναι, ούτε θα μπορούσε να είναι, ότι το αποποιούμαι. Αλλά βαρέθηκα να το βλέπω να λειτουργεί σαν το καλβινικό δόγμα της προεπιλογής των εκλεκτών του Θεού, όπου η ζωή και οι πράξεις μας επιβεβαιώνουν απλώς μια αυθαίρετα προειλημμένη απόφαση για τη μοίρα μας.

Αγάπησα, όπως πολλοί, την περίφημη ρήση του Καβάφη «εγώ δεν είμαι Έλληνας, είμαι ελληνικός» και βέβαια καταλαβαίνω το νόημα που της έδινε, τις ιδέες από τις οποίες ήθελε να αποστασιοποιηθεί. Αναρωτιέμαι, όμως, μήπως είναι καιρός να την αντιστρέψουμε.

Το 1974 είναι το σημαντικότερο ορόσημο της νεότερης Ιστορίας μας μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή. Μπήκαμε στον σύγχρονο κόσμο απότομα, άτσαλα και βουλιμικά. Αδράξαμε με απληστία ανάλογη εκείνης των στερημένων υπηκόων του υπαρκτού σοσιαλισμού, μιάμιση δεκαετία αργότερα, ό,τι ευχάριστο είχε να μας προσφέρει η ανοιχτή δυτική κοινωνία, από ατομικές ελευθερίες ώς καταναλωτικά αγαθά. Μαζί με αυτούς τους γλυκούς καρπούς, όμως, γευτήκαμε αναπόφευκτα τους πικρούς χυμούς της γνώσης και της αμφιβολίας. Σωριάστηκε ο τοίχος των «ειδικών» ή «έκτακτων» συνθηκών, πίσω από τον οποίο φανταζόμασταν κρυμμένη, φυλακισμένη μια θαυματουργή εθνική ουσία. Ένας «κανονικός» πια εθνικός βίος φανέρωσε ότι είμαστε ένας «κανονικός» λαός, λίγοπολύ σαν όλους τους άλλους, με ιδιαιτερότητες ασφαλώς, με συμπαθητικές και αντιπαθητικές πλευρές, αλλά χωρίς γονίδια εκλεκτής φυλής, χωρίς προμηθεϊκή δημιουργικότητα και έμφυτη τάση προς το Υψηλό.

Αν αλλοτριωθήκαμε, όπως λέγεται κατά κόρον, αλλοτριωθήκαμε επειδή μας άρεσε, επειδή ήταν στη φύση μας ή στη φύση της ιστορίας μας. Και αν πάψουμε για μια στιγμή να κοροϊδεύουμε τον εαυτό μας και τους άλλους, θα ομολογήσουμε ότι δεν θα δεχόμασταν ούτε με σφαίρες να γυρίσουμε πίσω για να ξαναβρούμε την εθνική «αυθεντικότητά» μας εκεί που τη χάσαμε. Λέει πολλά το προφίλ των πιο ανελέητων χλευαστών της «ευρωλιγούρας», των πιο πυρίπνοων τυμπανοκρουστών κατά της παγκοσμιοποίησης και της νέας τάξης. Οι περισσότεροι έχτισαν καριέρες και απολαμβάνουν περιουσίες χάρη σε ό,τι κα ταγγέλλουν με μανία: σύμβουλοι ξένων ινστιτούτων στρατηγικών μελετών, αστέρες των μίντια και του λάιφ στάιλ, διευθυντικά στελέχη διαφημιστικών εταιρειών, πανεπιστημιακοί που αρμέγουν κονδύλια από την απεχθή τους Ευρωπαϊκή Ένωση. Όπως ακριβώς άλλοι, στην αντίπερα όχθη, έκαναν επάγγελμά τους, άκρως προσοδοφόρο, την υπεράσπιση των ανθρώπινων δικαιωμάτων.

Μετά το 1974, οι νέες γενιές στις τέχνες και τα γράμματα απομακρύνθηκαν ταχύτατα από κάθε προβληματική σχετική με την ελληνική ιδιοπροσωπία. Και πολύ καλά έκαναν, ή μάλλον δεν μπορούσαν να κάνουν διαφορετικά, αν ήθελαν να μιλήσουν γι΄ αυτό που τους συνέβαινε. Γι΄ αυτές, η ελληνικότητα δεν σήμαινε πολύ περισσότερα από το ταψί με τα γεμιστά και τη συλλογική δικτατορία του σογιού με τους παράλογους νόμους του και τις στερεότυπες τελετουργίες του, τόσο ξένες προς τις δικές τους ανησυχίες και τα δικά τους άγχη. Ειδικά στη λογοτεχνία, που τρέφεται από τον μύθο, τη μεταφορά, και όχι από το αδιαμεσολάβητο υλικό των εικόνων και των ήχων, η απομάκρυνση υπήρξε τόσο εσπευσμένη ώστε οι νεότεροι εκφραστές της δεν πρόλαβαν να λογαριαστούν με αυτό που άφηναν πίσω τους, για να ξενιτευτούν, μπερδεμένοι μετανάστες της γραφής, σε άλλες, πιο εύκρατες πολιτισμικές επικράτειες, όπου προσπάθησαν να δημιουργήσουν κρατώντας μόνο την ελληνοφωνία τους. Γι΄ αυτό η λογοτεχνία τους, ακόμα και σήμερα, δίνει συχνά την εντύπωση του άριζου, του χωρίς προσωπικό καταγωγικό βάθος. Γι΄ αυτό, όταν γράφουν για πράγματα που συμβαίνουν εδώ, χρησιμοποιούν ερμηνευτικούς και συναισθηματικούς κώδικες διαμορφωμένους εξ ολοκλήρου αλλού.

Θα διηγηθώ πάνω σ΄ αυτό μια προσωπική ιστοριούλα, που μου δίδαξε πολλά. Πριν από μερικές δεκαετίες συζητούσα με μια Σκανδιναβή φίλη μου, ανθρωπολόγο εγκατεστημένη στην Ελλάδα, για τον χαρακτήρα της παραδοσιακής ελληνικής οικογένειας. Επιπόλαιος φεμινιστής δυτικής κοπής και στηλιτευτής των ελληνικών πατριαρχικών δομών, της έφερα σαν παράδειγμα για την αυταρχική συμπεριφορά του Έλληνα συζύγου τη φράση «βάλε να φάω», που σε τόνο διαταγής απευθύνει στη γυναίκα του, όταν γυρίζει στο σπίτι μετά τη δουλειά. Η Σκανδιναβή συνομιλήτριά μου χαμογέλασε συγκαταβατικά και μου είπε ότι μάλλον θα έπρεπε να βρω καλύτερο παράδειγμα. Έχοντας μελετήσει από κοντά τους κώδικες επικοινωνίας στα ελληνικά νοικοκυριά της υπαίθρου, είχε καταλήξει στο συμπέρασμα ότι η φράση αυτή όχι μόνο δεν προδίνει ανδρικό αυταρχισμό, αλλά το αντίθετο: αναγνωρίζει την πρωτοκαθεδρία της γυναίκας στη διαχείριση των πόρων του νοικοκυριού. Στην πραγματικότητα ο άνδρας λέει στη σύζυγό του: «Εσύ ξέρεις πόσο φαγητό περισσεύει και μου αναλογεί, κανόνισε λοιπόν». Θα μπορούσε, φυσικά, να το πει με πιο κομψό τρόπο, αλλά ελπίζω να συμφωνούμε ότι η απουσία αστικής κομψότητας στη συμπεριφορά των Ελλήνων χωρικών δεν συνιστά από μόνη της ανδροκρατικό δεσποτισμό.

Νά τι λείπει ακόμα από τη σημερινή λογοτεχνία μας (για να μείνουμε σ΄ αυτήν, στην οποία επικεντρώθηκε άλλωστε ένα μεγάλο μέρος της καινούργιας διαμάχης γύρω από την ελληνικότητα): ένα επόμενο βήμα μετά την απελευθέρωσή της από τον εθνοκεντρισμό και την ψύχωση της ελληνικότητας· η μέριμνά της να αφουγκραστεί αισθαντικά τους κώδικες μέσα από τους οποίους εκφράζονται ή και καταπνίγονται οι σχέσεις, οι ανάγκες, τα συναισθήματα, τα όνειρα των ανθρώπων αυτής της χώρας, η σύγκρισή τους έπειτα, όπως είναι πραγματικά και όπως εξελίσσονται, με τους αντίστοιχους κώδικες άλλων λαών, η διαπίστωση ωσμώσεων και χασμάτων, πολιτισμικών προτερημάτων και ελλείψεων, δυνατοτήτων και αδιεξόδων. Και θα πρέπει να εξετάσει αυτές τις χειρονομίες της ύπαρξης όχι για να δει τι τις κάνει ελληνικές, αλλά τι τις κάνει ενδιαφέρουσες ως ανθρώπινες χειρονομίες. Τώρα που η λογοτεχνία μας έπαψε επιτέλους να ασχολείται με το ερώτημα πόσο ελληνική είναι, μπορεί να αρχίσει να αναζητά τη θέση της στον κόσμο ως ελληνική λογοτεχνία!