Πεθαμένη, ζωντανή

«Πώς θα ήταν η ζωή μου αν δεν είχα εγκαταλείψει τη χώρα μου; Πιο φτωχή, πιο σκληρή πιστεύω, αλλά και λιγότερο μοναχική, λιγότερο κουρελιασμένη, ίσως ευτυχισμένη. Γι΄ αυτό που είμαι βέβαιη, είναι ότι θα έγραφα οπουδήποτε βρισκόμουν, σε οποιαδήποτε γλώσσα…». Αφηγήσεις για τον ξεριζωμό και την αίσθηση της προσφυγιάς έχουμε διαβάσει πάμπολλες, αυτοβιογραφικές είτε μυθιστορηματικές- τα έργα του Ζέμπαλντ είναι από τα κορυφαία παραδείγματα. Ωστόσο η αυτοβιογραφική Αναλφάβητη (Άγρα) της Άγκοτα Κρίστοφ, ευρύτατα πλέον αναγνωρισμένης Ουγγαρέζας που κατέφυγε στην Ελβετία στα τέλη του 1956 και γράφει στα γαλλικά, είναι ένα βιβλιαράκι που ξεχωρίζει. Η Κρίστοφ δεν μιλά για την ξενοφοβία, τον ρατσισμό ή τη δυσπιστία που τυχόν συνάντησε, ούτε για την εκμετάλλευση που τυχόν υπέστη στο εργοστάσιο ρολογιών όπου δούλευε για πολλά χρόνια. Αρχίζει ανάποδα, από τις σχεδόν ιδανικές συνθήκες που βρήκε στη χώρα υποδοχής της και καταφέρνει να μεταδώσει στον αναγνώστη την αίσθηση ενός ανεπούλωτου τραύματος, το οποίο, από την άλλη, τροφοδοτεί τη λογοτεχνία της. Και όλα αυτά τα λέει σε μόλις 70 σελίδες (μτφ. Α. Μακάρωφ), χωρίς συναισθηματισμούς, χωρίς ψυχολογικές αναλύσεις, χωρίς εκτενείς περιγραφές, μόνο με ακαριαίες εικόνες, σύντομους διαλόγους, χειροπιαστές λεπτομέρειες, διαυγείς φράσεις, υποδόριο σαρκασμό και, εντέλει, μαύρο χιούμορ. Ήταν 21 χρόνων όταν πέρασε τα βουνά με τον άντρα της, το μωρό της και μια δεκαριά άλλους, για να γλιτώσουν από τον σοβιετικό ολοκληρωτισμό που έπνιξε στο αίμα τους αμφισβητίες της Βουδαπέστης και τα αιτήματα της αποσταλινοποίησης. Χάρη στο ελβετικό Κέντρο Προσφύγων, σε ελάχιστους μήνες βρέθηκε εγκατεστημένη σε ένα επιπλωμένο δυάρι στη Νεσατέλ, με δουλειά και βρεφονηπιακό σταθμό για το κοριτσάκι της. Ωστόσο αισθανόταν ότι είχε να διασχίσει «μια έρημο κοινωνική και πολιτισμική» και ότι αυτά τα υλικά αγαθά δεν συγκρίνονταν με το ψυχικό κόστος του ξεριζωμού, της έλλειψης της οικογένειας και των φίλων, της μητρικής γλώσσας που σκοτώνεται. Το πιο σπαρακτικό είναι ότι και στα 73 της τώρα, τα ίδια αισθάνεται. «Τον ενθουσιασμό των ημερών της επανάστασης και της απόδρασης, τον διαδέχθηκαν η σιωπή, το κενό, η νοσταλγία των ημερών που είχαμε την εντύπωση ότι συμμετείχαμε σε κάτι σημαντικό, κοσμοϊστορικό ίσως. (…) Δεν περιμέναμε αυτές τις καταθλιπτικές μέρες της δουλειάς, αυτά τα σιωπηλά βράδια, αυτήν την παγιωμένη ζωή χωρίς αλλαγές, χωρίς εκπλήξεις, χωρίς ελπίδα». Ορισμένοι δεν άντεξαν. Επέστρεψαν ενώ τους περίμενε η φυλακή, ή αυτοκτόνησαν. Εκείνη έβαλε ένα στοίχημα. «Το στοίχημα μιας αναλφάβητης». Να γράψει σε μια γλώσσα που δεν ήξερε να τη διαβάσει· μια «γλώσσα εχθρική» που «μου την επέβαλαν η τύχη, η μοίρα, οι συγκυρίες».

Η Άγκοτα Κρίστοφ ήταν 51 χρόνων όταν έγραψε το πρώτο της μυθιστόρημα, Το μεγάλο τετράδιο (Εξάντας), και αμέσως κέρδισε ένα ευρωπαϊκό βραβείο (1987). Είχε ξεκινήσει γράφοντας στα γαλλικά μικρά χιουμοριστικά θεατρικά, που ανέβηκαν από ερασιτεχνικούς θιάσους σε περιθωριακές σκηνές, αλλά είχαν επιτυχία. Πέντε έργα της παίχτηκαν στην ελβετική ραδιοφωνία (1978-1983) κι ύστερα ήρθε η επιτυχία, όταν η «Ουγγαρέζα εργάτρια» τόλμησε να στείλει τα πεζά της στον περίφημο Seuil, παρ΄ ότι πίστευε πως δεν είχε κατακτήσει ικανοποιητικά τη γαλλική γλώσσα! Ωστόσο, το ξεκίνημα όλων αυτών ήταν ακόμα πιο ανάποδο. Η Αναλφάβητη που ξεδιπλώνεται σε 11 επεισόδια, ανοίγει με εικόνες θαλπωρής σε ένα σπίτι χωρίς νερό ούτε ηλεκτρικό, δίπλα στο σχολείο με μοναδικό δάσκαλο τον πατέρα. Κάθε φορά που η μικρή Άγκοτα κάνει αταξίες με τους αδελφούς της, η μητέρα τη στέλνει τιμωρία στην τάξη του πατέρα. Έτσι, χωρίς να το καταλάβει, το διάβασμα γίνεται η αγαπημένη της «άχρηστη ασχολία» και της δημιουργεί τη διάθεση της προφορικής αφήγησης με θύμα τον μικρό αδελφό της, ώσπου ο πόλεμος, η γερμανική και έπειτα η ρωσική κατοχή, η σύλληψη του πατέρα και η απέραντη φτώχεια τη στέλνουν στο οικοτροφείο. Ο κόσμος της καταρρέει και για να αντέξει αρχίζει να καταγράφει τη δυστυχία της. Γράφει ποιήματα, κρατά ημερολόγιο και σκαρώνει σκετς για τις συμμαθήτριες προκειμένου να πληρώσει τον τσαγκάρη. Τέτοιες είναι οι μνήμες της, κι όμως είναι γλυκές. Ο αναγνώστης παρακολουθεί ένα κορίτσι να μεγαλώνει, μια έφηβη να χάνει την ελευθερία της όταν η Μεγάλη Ιστορία εισβάλλει στη ζωή της, και μια συγγραφέα να γεννιέται για να αποτυπώσει το βίωμα του χωρισμού, των πεπρωμένων που τσακίζονται, του ξεριζωμού. Συγγραφέας γίνεσαι «γράφοντας με επιμονή και υπομονή χωρίς ποτέ να σταματάς να πιστεύεις σ΄ αυτό που γράφεις», λέει η Κρίστοφ. «Πρέπει να συνεχίσεις, έστω κι αν αυτό που γράφεις δεν ενδιαφέρει κανέναν». Έτσι προχώρησε εκείνη. Και βρήκε απήχηση επειδή τα βιβλία της δεν είναι μια αυτο-ψυχανάλυση, αλλά μια μαρτυρία…

«Επιστρέφεις και συνειδητοποιείς πως δεν έχει απομείνει τίποτα από τις περασμένες χαρές. Οι άλλοι συνέχισαν να ζουν, και σε θεωρούν πεθαμένη…». Η πικρή αυτή διαπίστωση διατρέχει το πιο πρόσφατο βιβλίο της, την (αμετάφραστη ακόμα) συλλογή με νουβέλες Το ίδιο κάνει, που συμπληρώνει την Αναλφάβητη ….Με όλα αυτά, η Κρίστοφ μας προβληματίζει βαθιά. Ιδιαίτερα σήμερα. Ιδιαίτερα μετά το 1989: Άραγε υπάρχει κανένας τόπος, υπάρχει καμιά συνθήκη όπου ένας πρόσφυγας μπορεί να αισθανθεί καλά;