«Η μετάφραση είναι πόλεμος»

Η Τζένη Μαστοράκη γεφυρώνει την ηλικία των κειμένων μεταφράζοντας τα κλασικά «Μανδραγόρας» και «Ο Πρίγκιπας του Χόμπουργκ»
Η ποιήτρια Τζένη Μαστοράκη είναι αναγνωρισμένη μεταφράστρια και αποδίδει με προσωπικό τρόπο, τόσο άμεσο και απλό όσο παλλόμενο και σφοδρό, το πρωτότυπο κείμενο. Μεταφράζοντας τον «Μανδραγόρα» του Μακιαβέλι, που σκηνοθέτησε ο Παντελής Δεντάκης στο Θέατρο του Νέου Κόσμου, έδωσε την πρώτη ύλη για να αναπτυχθεί αυτό το πανέξυπνο παιχνίδι της πλάνης.

Μεταφράζοντας τον «Πρίγκιπα του Χόμπουργκ», που σκηνοθέτησε ο Λευτέρης Βογιατζής στο Εθνικό Θέατρο, έδωσε στον λόγο του Κλάιστ, ένα αιθέριο σκοτεινό ποίημα, βαθιά ηδύτητα. Δύο κομψοτεχνήματα που παρουσιάστηκαν φέτος και επιδόθηκαν στον σύγχρονο θεατή με τα αυθεντικά τους αισθήματα. «Η μετάφραση είναι ένα πολεμικό παιχνίδι», λέει. «Πότε κυριαρχία και πότε άκρα υποταγή. Ανάμεσα σε αυτά τα δύο άκρα υπάρχει, πρέπει να υπάρξει, ένα σημείο ισορροπίας. Το σημείο όπου το πρωτότυπο θα βρει και θα επιβάλει τα δικά του ελληνικά. Δεν είναι μεταφυσικό αυτό το σημείο. Είναι μόνο υποκειμενικό. Τόσο υποκειμενικό που μπορεί απλώς να το φαντάζομαι. Παλαιότερα έλεγα πεισματικά πως μεταφράζοντας μαθαίνω καλύτερα ελληνικά. Ήταν αλήθεια αυτό, αλλά όχι ολόκληρη η αλήθεια.

Η μετάφραση είναι μια μαθητεία εφ΄ όλης της ύλης. Όσο για τη γλώσσα, είναι και μνήμη, είναι και αίσθημα- ακόμα και όταν δεν έχεις να τα κάνεις τίποτα αυτά τα δύο και αναγκάζεσαι να φρενάρεις λογικά και, κυρίως, αισθητικά. Μεγαλώσαμε όλοι σε σπίτια που μιλούσαν τα δικά τους ελληνικά. Η βαρύτερη κουβέντα που ξεστόμισε ποτέ η γιαγιά μου ήταν “ας όψεται” (στο στόμα της ακουγόταν τρομερή, ώσπου μεγάλωσα και κατάλαβα πόσο αθώα ήταν). Μια θεία μου άρχιζε σχεδόν κάθε φράση της με ένα ξεκούδουνο “αίφνης”. Είναι η προίκα μου όλα αυτά και ωστόσο χαίρομαι που μιλάω τη γλώσσα της εποχής μου».

Τετράγλωσση η Μαστοράκη δεν ασφυκτιά στον κορσέ των κλασικών κειμένων, αλλά ως φωτεινός αγωγός τα βγάζει στη σκηνή τόσο φρέσκα στο σήμερα όσο και πιστά στις αξίες τους. Πολλές εργατοώρες, με σκάψιμο στην ιστορία, στη γλώσσα της εποχής.

«Η μετάφραση είναι και ένα παιχνίδι αντιστάσεων. Άλλοτε αντιστέκεται το πρωτότυπο. Άλλοτε αντιστέκεσαι εσύ, ο μεταφραστής, στις δικές σου επιλογές, τις αμφισβητείς ακόμα και όταν σου αρέσουν, έστω για να δοκιμάσεις την αντοχή τους. Μοιάζει βασανιστικό αυτό, αλλά μάλλον διασκεδαστικό είναι.

Όταν δουλεύω, δεν έχω κανόνες.

Μόνο έναν τρόπο έχω. Ρωτάω και ξαναρωτάω. Και το πρωτότυπο και τη δική μου, ελληνική εκδοχή».

Επιλεκτική, εξηγεί τους λόγους που την κινούν κάθε φορά για να μεταφράσει ένα έργο: «Μικρότερη, μετέφραζα πιο παρορμητικά: ήθελα να μοιραστώ τα βιβλία που αγάπησα πολύ, πάρα πολύ (τον «Σάλιντζερ», τον Κανέτι, τον Μπελ, τη ΜακΚάλερς). Τώρα πια είναι σχεδόν ιδιωτική αυτή η απόφαση, όσο κι αν προϋπόθεση παραμένει η ίδια, απόλυτη αγάπη για το κείμενο. Μεταφράζω σαν να το κάνω για εμένα και

«Μου αρέσει να ψάχνω και να βρίσκω απαντήσεις. Ακόμη και όταν δεν υπάρχει τελικά μεταφραστική λύση, μένω με τη χαρά του κυνηγιού»

μόνο. Όταν το κείμενο φεύγει από τα χέρια μου, αρχίζω να λαχταράω αυτό το μοίρασμα. Εντελώς συναισθηματική είναι και η σχέση μου με τους αποδέκτες. Έκανα τη “Γέρμα” αποκλειστικά για τη Ρένη Πιττακή και τον Μίμη Κουγιουμτζή. Με τον Λευτέρη Βογιατζή έχω μια προϊστορία 26 χρόνων, από τη “Σπασμένη στάμνα”. Και μέσα από τη μακροχρόνια φιλία μου με την Κοραλία Σωτηριάδου και τον Βαγγέλη Θεοδωρόπουλο, που ήταν η αρχή, γνώρισα και αγάπησα τα παιδιά του “Μανδραγόρα”».


Κυνηγώντας τον χρόνο των λέξεων

«Αγαπώ την ηλικία των κειμένων», λέει η Τζένη Μαστοράκη. «Τα παλιά αισθήματα των παλιών ανθρώπων, που εκφράζονται με τρόπους άλλους από τους σημερινούς.

Όταν μετέφραζα τον «Σάλιντζερ» ήμουν 28 ετών και ο Χόλντεν Κόλφιλντ ήταν ήδη έφηβος το ΄46, τρία χρόνια πριν γεννηθώ. Δεν υπήρχε περίπτωση να του φορέσω την αργκό του αθυρόστομου 1977, γιατί ο Σάλιντζερ δεν βωμολοχεί, αν και θα μπορούσε να το κάνει μια χαρά. Να σας πως όμως κάτι περίεργο που έγινε. Ενώ κάθε φορά που μετατοπίζομαι γλωσσικά προς τα πίσω φτάνω μόνο μέχρι εκεί όπου διατηρώ την αίσθηση μιας παλιότερης έκφρασης, εκεί ρισκάρισα με το έμμονο “phony” του “Σάλιντζερ”: κατέφυγα με μεγάλο δισταγμό στη λέξη “κάλπης”, που ούτε τη λέγαμε τότε ούτε είχε τύχει να την ακούσω από παλαιοτέρους. Η λέξη πέρασε και δεν ήταν μόνο η καλή μου τύχη. Ήταν, κυρίως, η τεράστια δύναμη αυτού του βιβλίου».

Είναι λιγότερη η δουλειά στα σύγχρονα κείμενα σε σχέση με τα κλασικά;

Τα πιο απαιτητικά κείμενα που έχω μεταφράσει ποτέ για το θέατρο ήταν της Σάρας Κέιν («Καθαροί πια» και «Λαχταρώ»). Όχι, δεν είχαν τίποτα ιδιαίτερα ιδιωματικό, τίποτα απροσπέλαστο. Μα όσο εύκολο είναι να διαχειριστεί κανείς τον πλούτο μιας γλώσσας τόσο δύσκολο είναι να μετρηθεί με τη γύμνια των λέξεων. Για την ιστορία, στο καθένα από τα δύο έργα της αφιέρωσα ακριβώς τον χρόνο που πήρε και ο «Πρίγκιπας».