Η ευτυχία δεν είναι αρκετή

«Μερικές φορές ανακαλύπτω μέσα μου μια ισχυρή τάση να είμαι δυστυχισμένος. Ή να εξαλείψω την ευτυχία μου. Όλοι οι άνθρωποι κυνηγούν, λέει, την ευτυχία, όμως αυτό δεν είναι παρά ένα κλισέ. Το είπε και ο Ντοστογιέφσκι στο Υπόγειο. Διότι η ευτυχία ως στόχος που νομιμοποιεί τις πράξεις μας, τις επιλογές μας, την πορεία μας στη ζωή, δεν φέρνει απαραίτητα ικανοποίηση. Ο άνθρωπος αναζητά συχνά κάτι βαθύτερο, αψηφώντας τις δυσκολίες. Έτσι τουλάχιστον το βλέπω εγώ, και πάντως αυτό με ενδιαφέρει ως συγγραφέα. Αν και θα το παραδεχτώ ότι, συχνά, κι εγώ αναρωτιέμαι: “Άραγε θα με κάνει ευτυχισμένο το να πάω λ.χ. εκεί, ή το να γράψω εκείνο;”». Κάτι τέτοια λέει ο Τούρκος Νομπελίστας Ορχάν Παμούκ όταν βγάζει την… πανοπλία του, και έτσι σε συγκινεί. Θα το νιώσουν όσοι θα τύχει να δουν το πορτρέτο του στην ΕΤ1 (σκηνοθεσία Άγγελος Κοβότσος, φωτογραφία Κλάουντιο Μπολίβαρ) αύριο, στις 7 μ.μ., στο πλαίσιο της σειράς «Οι κεραίες της εποχής μας». Τον συναντήσαμε ο Ανταίος Χρυσοστομίδης και η αφεντιά μου, τον περασμένο Αύγουστο, στο κρησφύγετό του στα Πριγκιποννήσια, με τη διακριτική παρουσία ενός μυστικού αστυνομικού, αφού ακόμα δεχόταν απειλές εξαιτίας των δηλώσεών του για τα τουρκικά έκτροπα απέναντι σε Αρμένιους και Κούρδους. Τώρα βρίσκεται στη Νέα Υόρκη όπου αυτό το εξάμηνο διδάσκει στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια, και μόλις κυκλοφόρησε στα αγγλικά το καινούργιο του βιβλίο, για το οποίο μας είχε μιλήσει: τα Άλλα χρώματα ( Οther colours, Faber&Faber) με κριτικά δοκίμια, δημοσιογραφικά άρθρα, διηγήματα, επίσημες ομιλίες, και σκίτσα του! Παρ΄ ότι όμως είναι δημοφιλής στο αγγλοσαξονικό κοινό, ο κριτικός του λογοτεχνικού ένθετου των «Τάιμς» («ΤLS»), δεν του χαρίζεται: «Είναι καλύτερος μυθιστοριογράφος παρά δοκιμιογράφος»· «Δεν φοράει ανάλαφρα την καλλιέργειά του» · «Η συλλογή αυτή αποκαλύπτει έναν χαρακτήρα μοναχικό, αποφασισμένο, αυτοδίδακτο, ευεπίφορο στη νοσηρότητα…». Όλα αυτά ισχύουν πράγματι. Έτσι τον είδαμε κι εμείς. Σαν αγρίμι, ήταν κλειστός και επιφυλακτικός ώσπου παρασυρόταν από κάποιον προβληματισμό του, ένα πλατύ γέλιο φώτιζε ξαφνικά το πρόσωπό του, κι έπειτα ξαναγινόταν σοβαρός προκειμένου να μιλήσει ουσιαστικά. Έτσι συμβαίνει και με τους ήρωές του: έχεις την αίσθηση ότι διαλέγουν μόνοι τους να φορέσουν στενούς κορσέδες. Όταν άρχισε να χαλαρώνει στη διάρκεια της συνέντευξης, ο Παμούκ το παραδέχτηκε: «Συγγραφέας για μένα σημαίνει να προσηλώνεσαι στην τέχνη σου ξεχνώντας τον κόσμο γύρω σου, να στρέφεσαι προς τα μέσα, διότι όσο βαθύτερα σκαλίζεις τόσο καλύτερα θα συλλαμβάνεις τις πιο σκοτεινές πτυχές της ανθρωπότητας».

Το καινούργιο βιβλίο του Ορχάν Παμούκ μάς δείχνει πώς βλέπει τον εαυτό του και πώς θα ήθελε να τον βλέπουν οι άλλοι, όμως είναι άνισο. Οι τρεις βασικοί του άξονες είναι: ο γοητευτικός και μπερμπάντης πατέρας του, που απουσίαζε διαρκώς αλλά υπήρξε το πρόσωπο-κλειδί που ενθάρρυνε τον παρ΄ ολίγον αρχιτέκτονα Ορχάν να ρισκάρει την τύχη του στη λογοτεχνία. Επίσης η γενέτειρά του, Ισταμπούλ και η γοητεία που του ασκούσε ανέκαθεν- εδώ διαβάζουμε διάφορα δημοσιογραφικού ύφους κείμενά του για τα ιδιότυπα φαστφουντάδικα της Πόλης, για τα πορθμεία του Βοσπόρου ή για τους σεισμούς, ενώ στο τηλεοπτικό πορτρέτο του στέκεται στη συλλογική μελαγχολία (huzun) που καταλαμβάνει τους παλαιότερους κατοίκους της. Και τρίτος άξονας είναι οι μεγάλοι συγγραφείς- δάσκαλοί του, Ντοστογιέφσκι, Σταντάλ, Ναμπόκοφ, Καμύ. «Αυτούς διαβάζαμε στο σπίτι μας», θα μας πει, υπογραμμίζοντας όμως ότι εκείνος μελέτησε σε βάθος και τους μυστικούς της ανατολίτικης παράδοσης ώστε να αποκτήσει πιο σφαιρική κουλτούρα και να γίνει πιο συνειδητός στις νεωτερικές επιλογές του ως συγγραφέας. Όταν πάντως γράφει στα Άλλα χρώματα για τα πρότυπά του, αισθάνεσαι ότι μιλά για τον εαυτό του. Ειδικότερα, όταν επισημαίνει ότι ο Ντοστογιέφσκι «σιχαινόταν να βλέπει τους Ρώσους διανοούμενους να αρπάζονται από ιδέες μόλις φερμένες από την Ευρώπη και να νομίζουν ότι χάρη σ΄ αυτές κατακτούσαν όλα τα μυστικά του κόσμου», έμμεσα παραπέμπει στις δικές του επιφυλάξεις απέναντι στη βίαιη επιβολή του εκδυτικισμού και του εκμοντερνισμού από τους Κεμαλιστές. «Ως Τούρκος συγγραφέας είναι αναπόφευκτο να σχολιάζω ερωτήματα γύρω από τη σχέση Ανατολής- Δύσης», εξομολογήθηκε στη συνάντησή μας. «Όμως πολιτικά είμαι εναντίον εκείνων των πολιτικών που προσπαθούν να επιβάλουν μια ταυτότητα σε τούτη τη χώρα, είτε είναι η ισλαμική είτε η ευρωπαϊκή. Διότι η κουλτούρα μας υπήρξε πάντα υβριδική, πολύχρωμη. Γι΄ αυτό και συνήθως στα βιβλία μου το ζήτημα παρουσιάζεται πιο σύνθετο, ως σύγκρουση παράδοσης- νεωτερικότητας ή ως παγκοσμιοποίηση της παράδοσης. (…) Παίζει φυσικά ρόλο και το ότι ως άνθρωπος διαρκώς αμφιταλαντεύομαι».

Αργά το απόγευμα, βγήκαμε με τον Παμούκ στα δρομάκια του νησιού Σεντέφ. Είναι ψηλός αλλά τον είδαμε να πηδάει για να κόψει από μια κορομηλιά τα πιο ώριμα φρούτα της. Εκείνη τη στιγμή ήταν σαν παιδί. Όμως όταν διασταυρωθήκαμε με δύο άγνωστες, βουβάθηκε. Δεν ήθελε τον φακό. Το αντίθετο του Μεξικανού Κάρλος Φουέντες που περπατούσε μοιράζοντας χειραψίες ή του Ίαν Μακ Γιούαν που έκανε σχόλια με τους σκουπιδιάρηδες του Λονδίνου. Διαφορετικές οι αντιδράσεις του κάθε συγγραφέα, ωστόσο καμιά τους δεν ήταν αλαζονική ούτε ψευτοσεμνή ούτε ποζάτη ούτε επιτηδευμένη ούτε «φιλαράδικη». Τι να φταίει με τους δικούς μας;